Azərbaycanda bu il nə qədər neft hasil ediləcək? Bu sualın cavabını indidən belə proqnozlaşdırmaq çətindir, baxmayaraq ki, artıq 10-cu ayın içindəyik. Həqiqətən, cari ildə ölkənin neft aləmində o qədər gözlənilməz hadisələrlə baş verdi ki, Azərbaycan kimi proqnozlara (özü də enişli statistikalarla müşayiət olunan) meylli olmayan ölkə üçün bu, əsl təlatüm xarakteri daşıyırdı. Ona görə də, son 10 ildə daim pozitiv rəqəmlərlə işləməyə adətkərdə etmiş Dövlət Statistika Komitəsi (DSK) cari ilin mayından başlayaraq rəsmi hesabatlarda da düzəlişlər etməyə başladı (əmtəəlik qazın həcmləri hesabatlardan çıxarıldı).

DÖVLƏT STATKOM-UN XƏSİS HESABATI

Məsələn, obyektiv səbəblərdən «Azəri-Çıraq-Günəşli» yataqlarında neft hasilatının azalması faktına izah vermək əvəzinə, ümumiyyətlə o qrafanı hesabatdan çıxartdı. Ancaq unutdu ki, istənilən halda, ölkədə «BP-Azerbaijan» şirkətinin hasil etdiyi neftin və qazın həcmini gizlətmək mümkün deyil və onun rüblük hesabatlarında bu həcmlər dəqiq göstərilir.

Ona görə də, DSK üçün yaxşı olardı ki, Azərbaycanın müstəqilliyinin 20-ci illiyi ərəfəsində heç olmasa, ilk dəfə olaraq ölkədə neft hasil edən 14 hüquqi şəxsin – şirkətin adlarını və onların fəaliyyətlərinə dair minimal statistikanı (qoyduğu investisiya, qazancı, mənfəəti və 2011-ci ilin I yarısında hasil etdiyi neft və qaz) açıqlayaydı. Azərbaycan cəmiyyəti də biləydi ki, hansı şirkətlər işləyir, hansılar isə Hasilatın Pay Bölgüsü sazişi çərçivəsində əsas diqqəti müqavilə sahəsinin «mühafizəsinə» yönəldirlər.

Məsələn, «Global Energy» şirkəti 5 müqaviləyə sahib çıxıb, üst-üstə 17 yataq üzərində mülkiyyət hüququnu Azərbaycan parlamentində 25 il müddətinə təsdiq etdirib. Di gəl ki, neft hasilatı cari ildə düz 2 dəfə aşağı düşüb. Dövlət Neft Şirkətinin vəziyyəti düzəltməklə bağlı «Global Energy»yə verdiyi tövsiyə və məsləhətlər isə hələ ki, statistikada öz əksini tapmır. 

PROQNOZLAR

Ötən il Milli Məclisdə 2011-ci ilin dövlət büdcəsi müzakirə olunarkən hökumət neftin 1 barelinin orta qiymətini $60-dan, illik hasilatı isə 51.5 mln. ton səviyyəsində planlaşdırmışdı. Hətta ilin sonuncu günlərində SOCAR (Dövlət Neft Şirkəti) rəhbərliyinə istinadən yerli TV-lər xəbər yaydılar ki, Azərbaycanda ilk dəfə olaraq neft hasilatı 51 mln. ton həddini aşdı.

Ancaq sonradan məlum oldu ki, 2010-cu ildə hasilat 50 mln 834 min ton təşkil edib ki, bunun da 40.6 mln tonu «Azəri-Çıraq-Günəşli» yatağından olan neft, 1.9 mln. tonu isə «Şahdəniz»dən çıxarılan kondensatdır (hər ikisində operator «BP-Azerbaijan»dır).

2010-cu ilin dekabrında «BP-Azerbaijan» şirkətinin 2011-ci il üçün büdcəsi təsdiq edildi. Yəni faktiki olaraq o zaman Azərbaycan tərəfinə bəlli idi ki, cari ildə «Azəri-Çıraq-Günəşli»də 4 hasilat platformasında modernizasiya ilə əlaqədar hasilat dayanacaq. Özü də bu müddət məsələn «Çıraq» platforması üçün 20 gün çəkdi. Yəni, hasilata kifayət qədər təsir edəcəkdi. Ancaq buna baxmayaraq, demək olar ki, iyun ayında keçirilən «Caspian Oil & Gas» beynəlxalq konfransına qədər ictimaiyyətə neft hasilatının azalması ilə əlaqədar məlumat verilməmişdi.

SOCAR rəhbərliyi də hər hansı bir rəqəmi açıqlamırdı və «obyektiv səbəblərə görə müəyyən enmələr olacaq» deməklə kifayətlənirdi. Bəzi məmurlar isə «bizə 50 mln. ton neft hasil etmək heç də məqsəd deyil» kimi ifadələr də işlətdilər.

Ancaq qonşu Rusiya hökumət səviyyəsində cari ildə özünün neft və qaz hasilatı proqnozuna bu il 5 dəfə korrektə edib və bunların əksəriyyəti dünya bazarındakı vəziyyətlə əlaqədar olub.

Bunun kimi vəziyyətdən asılı olaraq proqnozlara dəyişikliklərin edilməsi hər bir ciddi təşkilatın (OPEK, Beynəlxalq Enerji Agentliyi və s.) sadəcə, vəzifə borcudur. Bizdə isə buna sanki barmaqarası baxırlar. O cümlədən «BP-Azerbaijan» şirkəti də özünün rüblük hesabatlarında bu ildən başlayaraq proqnoz göstəricilərini ixtisara salıb.
Görünür, «atı atın yanına bağlasalar, həmrəng olmasalar da, həmxasiyyət olarlar» məsəli Beynəlxalq Əməliyyat Şirkətinin operatoruna da təsirsiz ötüşməyib.



SADƏ HESABLAMA        

Elə isə əldə olan məlumatlar əsasında hesablamağa çalışaq. Görək, Azərbaycan 2011-də real olaraq nə qədər neft çıxara bilər.

DSK-nın 8 aylıq hesabatına görə, ölkədə 31 mln. 732 min ton neft və kondensat hasil edilib. DSK göstərib ki, hasilat ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 7.1% azalıb.

Oktyabr ayının 20-dən sonra «BP-Azerbaijan» şirkəti «Azəri» yatağındakı bütün hasilat platformalarını (onların sayı 3-dür) sıra ilə dayandıracaq. Hər bir platformada hasilat 11-15 gün arası dayandırılacaq. Bir platforma yenidən işə düşdükdən sonra modernizə işləri digər platformada bir-neçə gün sonra başlayacaq və «Azəri» yatağındakı hasilat qurğuları dekabrın ortalarınadək yeniləşmiş vəziyyətə gətiriləcəklər.

Bu minvalla gündəlik orta hasilat 180 min barel olmaqla, hesab edək ki, 13 gün hasilat olmayacaq. Yəni 2.34 mln. barel və ya 316 min ton neft həcmini də cari ilin hesabından silməyə məcburuq.

Ötən illə müqayisədə «Şahdəniz» yatağından hasil edilən kondensatın həcminin təqribən 300 min tondan çox azalması gözlənilir. (Bu, qaz hasilatının azalması ilə əlaqədardır, ona görə ki, mavi yanacağı satmaq üçün real alıcı yoxdur – Türkiyə ildən-ilə qazın idxalını azaldır – İ.Ş.).

Demək, bütün bu faktorları nəzərə alsaq, onda hasilatın təqribən 46.7 mln. ton səviyyəsində olmasını güman etmək olar. Bu isə ötən illə müqayisədə neft hasilatının 8% azalması deməkdir.   

DUMANLI 2012-Cİ İL

Sentyabrda Bakıda keçirilən Beynəlxalq qaz konfransı zamanı jurnalistlər SOCAR prezidenti Rövnəq Abdullayevdən 2012-ci il zamanı nə qədər neft hasil edilməsi ilə bağlı hökumətin proqnozlarını soruşmuşdular. Cavabı konkret olmamışdı, daha doğrusu, bildirmişdi ki, bir qədər bu ilkindən artıq olacaq (hərçənd ki, bu ilkini də bəyan etmirlər – İ.Ş).

Ancaq BP artıq anons edib ki, 2012-ci ilin aprel-may ayları arasında dərinsulu «Günəşli» yatağındakı platforma 33 günlüyünə hasilatını dayandırmalıdır. Çünki yeni tikilən «Qərbi Çıraq» platformasının sualtı kommunikasiya xətləri (neft, qaz və su boru kəmərləri) bu platformaya bitişik texniki platforma ilə birləşdirilməlidir. Bu isə təqribən 700 min ton neft hasilatının azalması deməkdir.

Yəni, «Azəri» yatağındakı platformaların builki modernizəsi hesabına hasilatı 2012-ci ildə bərpa etmək müşkül olacaq, çünki «Azəri-Çıraq-Günəşli» yataqlarında hasilatın aşağı düşməsinin əsas səbəbi platformalarda kifayət qədər istismar quyularının qazılmamağıdır. Bunun obyektiv səbəbləri olub.

Digər tərəfdən, əvvəllər qazılmış quyuların bir hissəsinin məhsuldarlığı azaldığından, onların yeni laylara yönəldilməsi vacibdir. Yəni, yavaş-yavaş üzdə olan «ucuz neft» dövrü müqavilə sahəsində başa çatır. Yeni quyular geoloji baxımdan daha mürəkkəb şəraitdə olan laylara yol tapmalıdır, bunlar isə dəqiqliklə qazılmalıdır, çünki getdikcə xərci də böyüyür.

Belə şeyləri hökumətin başbilənləri heç olmasa, millət vəkillərinə büdcə müzakirələri zamanı «xırdalamalıdırlar» ki, sonradan söz-söhbət yaranmasın ki, 2002-2006-cı illərdə «Azəri-Çıraq-Günəşli»də quraşdırılan platformalar niyə belə tez modernləşməyə məruz qaldılar və ya hasilat niyə azalır? Yoxsa, həqiqətəmi Azərbaycan özünün neft hasilatındakı pik dövrünü elə 2010-cu ildə keçdi?

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Oktyabrın 1-də boru kəmərləri şirkətlərinin «Şah-dəniz» yatağının «Mərhələ-2» layihəsi çərçivəsində çıxarılacaq 10 mlrd. kubmetrlik qaz üçün Azərbaycan tərəfinə verə biləcəkləri kommersiya təklifləri bağlanacaq.

Yəni, bu tarixdən sonra artıq Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti və «Şah-dəniz» layihəsi iştirakçıları artıq heç bir təklifə baxmayacaqlarını elan ediblər. Qeyd edək ki, indiyə qədər «Mərhələ-2» layihəsindəki qaza iddialı kimi 3 boru kəməri çıxış edirdi -  «Nabucco» (Türkiyənin «Botaş», Avstriyanın OMV, Almaniyanın RWE, Bolqarıstanın «Bulgargaz», Rumıniyanın «Transgaz», Macarıstanın MOL), Trans-Adriatik Qaz Kəməri – TAP (İsveçrənin EGL, Norveçin «Statoil» və Almaniyanın «E.ON Ruhrgas») və ITGI (İtaliyanın «Edison» və Yunanıstanın DEPA).

BP-NİN BORUSU   

Sentyabrın 23-də Londonda BP-nin «Şah-dəniz» layihəsi üzrə vitse-prezidenti Əl Kuk (Al Cook) «Financial Times» qəzetinə bildirib ki, Azərbaycan qazını Avropa bazarlarına çatdırmaq üçün yeni bir marşrut nəzərdən keçirilir. Bu marşrutla «Şah-dəniz» qazının «Mərhələ-2»dən 2017-ci ildə çıxacaq qazını əsasən Şərqi Avropada satmaq planlaşdırılır. Bunun üçün  Türkiyədən Bolqarıstana boru xətti çəkilməli, ordan isə Rumıniya və Macarıstan birləşdirilməlidir. Nəzərə alınsa ki, Macarıstan və Xorvatiya artıq qərara alıblar ki, öz ölkələrinin qaz sistemlərini birləşdirsinlər, onda Xəzər qazının bu ölkəyə də daşınması gündəmdə olacaq.
Doğrudan da, artıq uzun illərdir ki, sanki bezmişik bu layihələrdən – demək olar ki, 2006-cı ildən «Caspian Oil & Gas» ənənəvi neft və qaz konfransında bu 3 kəmərlə bağlı eyni əfsanə və nağıllar eşitməkdən başqa çarəmiz qalmamışdı. Nəhayət ki, yeni bir şey də eşitdik və elə bil ki, «borunun sonundakı işıq» təsiri bağışladı. Ancaq bir qədər dərinə gedərkən o saat anlamaq olur ki, boru əyri-üyrüdur və hələ ki, onun o biri ucundan səsdən başqa eşidilən bir şey yoxdur. Elə isə görək bu layihənin özəllikləri nədir.



DAHA ÇOX SUAL???

BP-nin elan etdiyi bu ideyanı bu həftədən artıq həm Qərbdə, həm də Şərqdə (Rusiyada) maraqla şərh etməyə başlayıblar. Əl Kuk israr etsə də ki, bu, hələ boru kəməri layihəsi də deyil və başqa kəmərlərə qarşı da yönəlməyib, «sadəcə, bir ehtiyat variantıdır». Məncə, buna inanan az tapıla. Çünki artıq mediada BP-nin söz açdığı kəmərə «Cənub-Şərqi boru kəməri» (South-East Pipeline) adı veriblər. Rusiyanın biznes dərgisi «Kommersant»a isə BP-də bildiriblər ki, artıq Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan və Xorvatiya ilə danışıqlar aparılıb. Düzdür, şirkətdə bu danışıqların təfərrüatlarını açıqlamayıblar, ancaq bu o deməkdir ki, layihə üzərində «qızğın» iş gedir.

Maraqlıdır ki, BP-nin yeni kəmər variantı ilə bağlı ilk açıqlamasını sentyabrın 22-də Bakıda keçirilən Beynəlxalq qaz infrastrukturu konfransında «BP-Azerbaijan» şirkətinin kommersiya məsələləri üzrə departamentinin rəhbəri Riçard Taus (Richard Tawse) vermişdi. Onun fikrincə, bu variantın gündəmə gəlməsi sırf qaz hasilatçılarının kommersiya maraqlarından doğub, belə ki, «Mərhələ-2» layihəsi bahalı olduğundan «bizə maksimum sərfəli olacaq bir variant gərəkdir».
 
MÜMKÜN CAVABLAR

SOCAR prezidenti Rövnəq Abdullayev boru kəmərləri şirkətlərindən oktyabrın 1-dək öz təkliflərini rəsmən təqdim etməyi 2011-ci ilin mayında bəyan etdi. Bu, faktiki olaraq SOCAR-BOTAŞ danışıqlarının aprelin sonundakı raundundan sonra baş vermişdi. Hansı raundda ki, tərəflər hazırlaşırdılar Paket qaz sazişini az qala imzalasınlar. Ondan sonra faktiki olaraq bütün yayı danışıqlar olmadı. Bu ərəfədə isə çox güman ki, SOCAR və BP vaxtı boşa verməyib real marşrut üzərində düşünüb-daşınıblar. Aparılan araşdırmalara görə, Yunanıstan və İtaliya bazarları və bu ölkələrə yönəlik infrastruktur layihələrinin reallaşması heç də təqdim edildiyi kimi, cəlbedici deyil. Risklər kifayət qədər böyükdür. Həmçinin, Rusiya faktoru da kifayət qədər vacibdir («Cənub axını» layihəsi). Buna görə də, Azərbaycan və tərəfdaşları daha real və 5 ilə başa gəlməsi mümkün ola biləcək layihəyə «qol qoymağı» qərara veriblər. Əks təqdirdə,  təkliflərin qəbulunun başa çatdırılmasına 1 həftə qalmış hansısa ideyanın səsləndirilməsinə nə ehtiyac vardı? Demək, bəlkə də «South-East Pipeline» şirkəti qeydiyyatdan da keçib və onun təkliflər paketi təqdim də edilib. Və çox güman ki, bunu zamanı çatanda, rəsmən elan da edərlər.

P.S. Rusiya üçün bu variant daha əlverişlidir. Çünki «Nabucco» müəyyən zaman kəsiyi üçün də olsa, gündəmdən çıxır. Əslində 2012-ci ilə mümkün maliyyə böhranı ilə girməyə hazırlaşan Avropa Birliyi üçün «Nabucco» kimi meqalayihə bir baş ağrısıdır, nəinki gələcək enerji dərdinə çarə.  

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Düz bir həftədir ki, Avropanın enerji məkanında əsas mövzulardan biri olaraq Transxəzər qaz kəmərinin çəkilməsi layıhəsi qalır.

Müxtəlif səviyyələrdə bu layıhənin gələcəyi ilə bağlı fikirlər söylənilir. Avropa Birliyinin Avropa komissiyasına Transxəzər qaz kəmərinin reallaşdırılması yolunda Azərbaycan və Türkmənistanla danışıqlar üçün mandat verməsi qərarına Rusiya və İranın etiraz etməsinə baxmayaraq Qərbdə ilkin təəssürat belədir ki, Mərkəzi Asiyadan Avropaya mavi yanacaq daşımaq mümkün olacaq.

Özü də Transxəzərlə Azərbaycan sahillərinə gələn türkmən qazı sonradan Nabucco ilə Avropa bazarına daxil olmalıdır.

Necə deyərlər, rəsmi Brüsselin sentyabrın 12-də verdiyi siyasi bir qərarı artıq eyforik şəkildə heç bir texniki-iqtisadi layihələndirmə aparmadan, yəni onu kommersiya layihəsinə çevirmədən “toy-bayram” edirlər.

Elə Azərbaycanın özündə belə həm siyasi qüvvələr arasında, həm də KİV-lər arasında Transxəzər layihəsinin gerçəkləşəcəyi təqdirdə ölkənin hətta strateji siyasi kursunun birdəfəlik dəyişiləcəyi ilə bağlı fikirlər yer aldı. Ona görə də yaxşı olardı ki, məsələyə emosional deyil, bir qədər soyuq və daha çox bucaq altında (maraqlar baxımından) nəzər yetirək.

14 il əvvəldən başlanan layihə

Hər şey Türkiyənin türkmən qazını almaq sövdasından başlanmışdı. Bundan sonra Türkmənistanla Türkiyə arasında qazın alqı-satqısına dair kommersiya sazişi imzalanır.


Həmin sazişə əsasən, Türkiyə Transxəzər kəməri vasitəsilə ildə 30 mlrd kubmetr qaz almağa dair öhdəliyi 2000-ci idən başlayayaraq  öz özərinə götürür.1998-ci ilin aprelində Türkmənistan prezidenti Saparmurad Niyazov ABŞ-a işçi səfəri zamanı bu məsələ onun dövlət başçısı Bill Klinton və vitse-prezident Albert Qor ilə görüşlərində yüksək səviyyədə müzakirə mövzusu olmuşdu.

1999-cu ilin 19 fevralında isə Aşqabadda təntənəli surətdə Transxəzər qaz kəməri layihəsinə dair Türkmənistan hökuməti ilə PGS konsorsiumu arasında müqavilə imzalanır.

Müqaviləyə həmçinin ABŞ prezidentinin və dövlət katibinin Xəzər regionunun enerji məsələləri üzrə müşaviri Riçard Morninqstar da imza atır.

Bu konsorsium ABŞ-ın “General  Electric  Capical Constraction & Finance group” və “Bechtel Enterprises” şirkətlərindən təşkil olunmuşdu. Maraqlısı isə bu idi ki, Türkmənistan tərəfinin maraqlarını bu layihədə müşavir qismində İsrailin “Mehrav” şirkəti qoruyurdu.  Bir qədər sonra konsorsiuma dünya şöhrətli RD\Shell şirkəti də qoşuldu.

1999-cu ilin əvvəlində artıq layihənin texniki-iqtisadi əsaslandırılmış layihəsi mövcud idi və Transxəzər kəmərinin 28 ay müddətində həm türkmən hissəsinin, həm də sualtı hissəsinin tikilməsini başa çatdırmaq nəzərdə tutulurdu. Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən keçəcək yerüstü hissə Ərzurumda başa çatmalıydı.

O zaman türkmən qazının Avropa bazarına çıxarılması ilə bağlı layihə gündəmdə deyildi: əsas və perspektiv bazar kimi Türkiyə nəzərdən keçirilirdi.

O zaman həm Rusiya, həm də İran Transxəzər qaz kəmərinin əleyhinə müxtəlif səviyyələrdə iş aparırdılar. Ancaq real olaraq Rusiyada hakimiyyətə Vladimir Putin gələndən sonra bu layihə gündəmdən çıxdi və PGS konsorsiumu 2000-ci ilin ortalarında ləvğ edildi.

Düzdür, burada Azərbaycanın da müəyyən rolu olub: çünki 1999-cu ilin yayında “Şah-dəniz” yatağı açıldı və sonra onun ehtiyatıarının qiymətləndirilməsi zamanı məlum oldu ki, qazımız güman etdiyimizdən qat-qat çoxdur.

Belə olan şəraitdə, 32 mlrd buraxıcılıq gücü olacaq kəmərdə Azərbaycan ona ildə 16 mlrd kub metr kvota ayrılmasını tələb etdi, Niyazov isə yalnız kəmərin ixrac qabiliyyətinin ¼-nə razı idi.

Beləcə iki qaz ölkəsi narazılar ölkəsinə çevrildilər və o zamandan “Kəpəz” problemi daha da böyüdü (1997-də ilk dəfə Azərbaycan və Rusiya bu yatağı birgə işləmək istəmişdilər – İ.Ş.).

Əgər o zaman Azərbaycan türkmən qazının Türkiyə bazarına çıxarılmasına şərait
yaratmış olsaydı, təsəvvür edin ki, ola bilsin indiyə kimi, heç “Şah-dəniz” layihəsinin ilkin mərhələsi üzrə hələ də mənfəət əldə edilməmişdi (çünki maksimum qimət $120 idi müqavilə üzrə), “Mərhələ-2” layihəsi üzrə isə həmin bazarda artıq bizim yerimiz tutulmuş olacaqdı və ya qiymət elə ucuz olardı ki, onun işlənməsi konsorsium iştirakçılarına iqtisadi baxımdan sərfəli olmazdı (kapital qoyuluşu $20 mlrd planlaşdırılıb).   
 
2011-ci ilin problemləri

Beləliklə, 14 il əvvələ nəzər yetirdikdə, onu görmək olar ki, bu layihə gerçəkləşməyə daha yaxın idi, nəinki indi.

O zamanın siyasi dəstəyi də güclü idi, iqtisadi dəstəyi də. Layihəyə dünyanın ən tanınmış şirkətləri cəlb edilmişdilər və rəsmi Vaşinqton birmənalı olaraq Transxəzərin gerçəkləşdirilməsi üçün real addımlar atırdı.

Şirkətlərin layihənin maliyyələşdirilməsini həyata keçirməkdə problemləri yox idi. İndi isə tamamilə fərqli bir durumdayıq. Transxəzər layihəsi coxdan idi ki, bir sıra obyektiv səbəblərdən unudulmuş layihələr sırasıına aid edilmişdi.

Hətta Türkmənistanın yeni prezidentinin 2007-ci ilin martında Brüsselə səfəri zamanı Avropaya ildə 10 mlrd kubmetr qaz satmaq arzusunu dilə gətirməsi belə bu layihəyə real maraq doğura bilməmişdi.

Ona görə də birdən-birə Avropa Birliyinin Transxəzərlə bağlı verdiyi bəyanatı hazırda real olaraq siyasi bir gediş kimi qiymətləndirmək olar. Hətta Avropa komissiyasının belə bu layihənin ərsəyə gəlməsində güçü yetərli deyil. Niyə?

Çünki, onun hansısa tikinti tresti yoxdur ki, kəməri daha ucuz tikə bilisin (!). Məsələn, Rusiya 8,8 mlrd avro (bank faizləri də nəzərə alınmaqla) vəsait xərcləyib “Şimal axını” layihəsini (Belorus və Polşadan yan keçməklə birnbaşa Almaniya bazarına Baltik dənizinin dibi ilə qaz nəqli) həyata keçirdi.

O zaman bütün Avropa deyirdi ki, bu – siyasi bir layihədir, məqsəd isə “Qazprom”un mövqelərinin Qərbdə möhkəmləndirilməsi və tranzit ölkələrinə Rusiyanın təzyiqlərini artırmağı praktikada sübut etməkdir. Bunu Rusiya etdi, Ancaq Avropa Birliyinin Transxəzərlə bağlı analoji addımı atmağa siyasi iradəsi çatacaqmı?

Təəssüflər ki, son günlər baş verənlər bunu təsdiq etmir. Məsələn, Rusiya XİN-in Transxəzərlə bağlı kəskin bəyanatına cavab olaraq Enerji Komissarı Ottinger rəsmi Moskvadan “xahiş edib ki, “Cənub axını” layıhəsi ilə Nabucco-nun qarşısına texniki sədd çəkməsinlər”.    
   
Transxəzər qaz kəməri üçün mümkün risklər:


1. Xəzərin hüquqi statusunun həllinin tapılmaması. Xəzəryanı dövlət başçılarının Tehran zirvə toplantısında (oktyabr 2007-ci il) razılıq əldə olunub ki, hüquqi status məsələsi həllini tapmaya qədər Xəzərdə dövlətlərarası sualtı mafistral kəmərlərin çəkilişi yalnız konsensus yolu ilə həyata keçirilə bilər. Transxəzər qaz kəməri dedikdə, ilk növbədə Türkmənistan-Azərbaycan sualtı boru xətti nəzərdə tutulmalıdır, ona görə ki, Xəzəryanı digər ölkələr arasında sualtı qaz kəmərinin çəkilməsi hələ nəzəri cəhətdən belə müzakirə obyektinə çevrilməyib.

2. Bu iki ölkə arasında isə “Kəpəz” yatağı üzərində mülkiyyət mübahisəsi hələ də həllini tapmayıb və son hadisələr göstərir ki, hər iki dövlət onun mübahisə predmeti olduğunu qəbul edir. Ancaq rəsmi Aşqabad Azərbaycana qarşı hərdən düşünülməmiş gedişləri ilə (məsələn, “Çıraq” və “Azəri” yataqlarının Xəzərin hüquqi statusu həllini tapmadığı zaman Azərbaycan tərəfindən işlətməyə başlamasına görə təzminat istəməsi və məsələnin beynəlxalq arbitrajda həlli) iki ölkə arasındakı strateji əlaqələrin yaranmasına xələl gətirir.

3. Geopolitik risklər. Məsələn, ABŞ Dövlət Departamenti və Avropa İttifaqı Enerji Komissiyası Transxəzər kəmərinin çəkilişi layihəsini ilk gündən müdafiə ediblər. Ona görə də bu layihənin gerçəkləşməsi ilk növbədə Rusiya və İranın Qərblə aralarında olan siyasi və iqtisadi problemlərin həlli konteksində baxılır. Bu baxımdan layihənin reallaşması heç də iki ölkə arasında mövcud problemlərin həllinin tapılmasından asılı deyil.

4. İqtisadi risklər. Transxəzər qaz kəmərinin reallaşması üçün ilk növbədə layihənin iqtisadi cəhətdən səmərəli olması vacibdir. Yalnız bu halda onun maliyyələşdirilməsi üçün özəl sərmayənin cəlb edilməsi gündəmə gələ bilər. Ancaq bu günədək türkmən qazının Avropa bazarına çıxarılması ilə bağlı ortaya real bir hesabat qoyulmayıb, yəni iqtisadi hesabat. Yəni göstərilməyib ki, bütün infrastrukturun qiyməti nəzərə alınmaqla (Nabucco –nun real qiymətini BP ekspertləri açıqlayıb – 15 mlrd avro. Ərzurumdan Bakıya qədər yeni kəmərin tikintisi ən azı 3 mlrd avroya başa gələ bilər, Transxəzər boru xətti isə 2 mlrd avro dəyərində olması gözlənilir), türkmən qazının 1000 kubmetri Mərkəzi Avropada yerli qazpaylayıcı şəbəkələrə neçəyə təklif edilə bilər və bu qiymət “Qazprom” qazının qiymətindən nə qədər baha olacaq? Onun ucuz olması faktiki mümkün deyil, cünki Rusiya yaxın 10 ildə 55 mlrd-lıq buraxıcılıq gücü olan “Şimal axını” layihəsinə xərclədiyi vəsaitləri tam geri qaytarmağı planlaşdırdığı zaman, türkmən qazı hələ yeni-yeni Avropaya qədəmlərini qoymağa hazırlaşa bilər.

5. Digər tərəfdən Azərbaycanda yeni-yeni qaz yataqlarının tapılması Azərbaycanın öz ərazisindən türkmən qazının tranzit məsələlərində daha sərt mövqedən çıxış etməyə sövq edir. Çünki Azərbaycan Avropa bazarında özünə rəqib qaza meydan verməklə indidən qiymətlərin aşağı salınması üçün şərait yaratmış olur. Bunu isə “Şah-dəniz” və “Abşeron” layihəsi iştirakşıları olan elə Avropa şirkətləri istəmirlər, çünki ortada kommersiya maraqları var.

Nəticə

Bu qədər mövcud risklərin qarşılığında Transxəzər qaz kəmərinin reallaşması nə qədər az inandırıcıdırsa, Azərbaycanla Türkmənistan arasında uzunmüddətli isti münasibətlərin yaranacağı da bir o qədər reallıqdan uzaqdır. Ona görə ki, Transxəzər bu iki ölkəni bir-birinə bağlayacağı qədər də, iqtisadi riskli layihə olaraq qalacaqdır, ona görə ki, Transxəzər həm də iki türk dövləti arasında iqtisadi maraqların toqquşmasıdır. İndi özünüz qərar verin – bölgədə necə münbit şərait yaranmalıdır ki, bu qədər maraq eyni zamanda qorunsun və Transxəzər reallaşsın – bu isə reallıqdan hazırda uzaq bir mənzərədir. Əks təqdirdə qarşıdurmaya gedilməli (bu hərbi toqquşmalara da gətirib çıxara bilər) və ya yaxşı halda indiki status kvonun saxlanılması ilə müşahidə olunmalıdır.

Sentyabrın 9-da Fransanın «Total» şirkəti özünün saytında Xəzərin dərin sularında yeni qaz yatağının aşkar edilməsi ilə bağlı məlumat yerləşdirdi. Şirkətin kəşfiyyat məsələləri üzrə icraçı vitse-prezidenti Mark Blaizota istinadən verilən xəbərə görə, Xəzərin Azərbaycan sektorundakı «Abşeron» yatağı enerji resursları ilə çox zəngin bir yataq ola bilər. Bununla belə, şirkət hesab edir ki, kəşfiyyat quyusundan alınan ilkin nəticələr ona dəlalət edir ki, bu yatağın potensialı bir necə trilyon kubfut (1 trln kub.fut təqribən 31-32 mlrd kub.metrdir -  İ.Ş.) qaz ehtimal edilə bilər.

YÜKSƏK SƏVİYYƏDƏ QƏBUL

Elə həmin gün «Abşeron» yatağında böyük qaz yatağının aşkar edilməsi xəbərini çatdırmaq üçün Parisdən Bakıya bir heyəti gəldi və «Total» şirkətinin baş vitse-prezidenti Maykl Borrellinin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətini şəxsən prezident İlham Əliyev qəbul etdi.

Prezident qeyd etdi ki, bu əlamətdar hadisə Azərbaycanın neft və qaz potensialının indiyəcən təsdiqlənmiş ehtiyatlardan qat-qat çox olduğunun növbəti əyani sübutudur. Öz növbəsində Borrelli «Total» şirkətinin Azərbaycan ilə əməkdaşlığının bundan sonra da genişlənəcəyinə və möhkəmlənəcəyinə ümidvar olduğunu vurğuladı.

PREZİDENTİN MESAJI

İlham Əliyevin prezidentliyi illərində onun mətbuat üçün açıqlamalarını barmaqla saymaq olar. Ancaq Prezident «Abşeron»la bağlı hesab etdi ki, cəmiyyətə çatdırılası çox şeylər var və buna görə də Xəzər sahilindəki rezidensiyasının fonunda AzTV vasitəsilə mətbuat üçün açıqlama verdi. Onun əsas məqamları kimi bunları göstərə bilərik:

- Bu, bizə imkan verəcək ki, öz qaz strategiyamızı daha da inamla irəliyə aparaq, Azərbaycanı qaz ixrac edən ölkə kimi dünyada daha da tanıtdıraq. Uzun müddət bundan sonra, onilliklər bundan sonra Azərbaycan qaz ixrac edən ölkə kimi dünya miqyasında özünü göstərəcək və bizim ölkə kimi əhəmiyyətimiz şübhəsiz daha da artacaqdır.

- Bizim planlarımız çoxdur. Biz çoxşaxəli ixrac imkanlarımızı genişləndirmək üçün əməli işlərlə məşğuluq. Əminəm ki, bu ilin sonuna qədər bütün tranzit məsələləri də öz həllini tapacaq və beləliklə, böyük Azərbaycan qazı üçün yeni bazarlar aşkarlanacaqdır.

- Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında bu istiqamətdə çox səmərəli münasibətlər mövcuddur, səmərəli əməkdaşlıq aparılır. Bu ilin yanvarında Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan arasında «Cənub» qaz dəhlizi üzrə çox vacib Bəyannamə imzalanmışdır və işçi qrupu yaradılmışdır. Bu gün aparılan danışıqlar, əminəm ki, yaxın zamanlarda yaxşı nəticələrə gətirib çıxaracaqdır. Eyni zamanda, yeni böyük qaz yatağının kəşfi Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyinə də böyük töhfədir. Bir sözlə, Azərbaycanın qaz potensialı nəinki ölkəmiz üçün, region üçün, dünya üçün öz əhəmiyyətini göstərməkdədir.
 
ƏSLİNDƏ «ABŞERON» ARTIQ 10 İLLİK BIR YATAQ İDİ

Bəli, təəccüblənməyin 2001-ci ilin 18 iyulunda «Abşeron» strukturunda qazılan ilk kəşfiyyat quyusunun qazılması 6500 dərinlikdə başa çatdı. Kəşfiyyat quyusunun qazılmasına «İstiqlal» qazma qurğusunun köməyi ilə 23 dekabr 2000-ci ildə dənizin dərinliyinin 517 metrində başlanılmışdı. Alınan nəticələri öyrənərkən məlum oldu ki, bir neçə layda qaz ehtiyatları aşkarlanıb. Ancaq onların həcmi o qədər də böyük deyildi. Qeyd edim ki, bu işləri o zaman COPAL əməliyyat şirkəti («Chevron Overseas Рetroleum Azerbaijan Ltd.») 1997-ci ilin 1 avqustunda bağlanılmış PSA tipli müqavilə şərtləri əsasında həyata keçirirdi. O zaman layihənin operatoru Amerikanın «Chevron» (30% payla) şirkəti idi, sonradan layihəyə Fransanın «Total» şirkəti də qoşulmuşdu (20%), layihədəki payın yarısı isə Dövlət Neft Şirkətinə (SOCAR) məxsus idi. Həmin vaxt xarici şirkətlər Xəzərdə neft axtarışında idilər, dünya bazarında qazın qiyməti ucuz idi, həm də infrastruktur yox idi. Ona görə də, ilk quyuya $78 mln vəsait xərcləyən xarici şirkətlər SOCAR-a ikinci kəşfiyyat quyusunu qazmamağa görə $20 mln da ödəməyə razı oldular ki, müqaviləyə 2005-ci ildə xitam versinlər. 
 
2009-cu ilin 27 fevralında SOCAR-la (40%) «Total» (60%) arasında «Abşeron» yatağının kəşfiyyatı və işlənməsinə dair ikinci PSA tipli müqavilə imzalandı. Həmin ilin mayın 22-də Milli Məclis müqaviləni təsdiq etdi. 2009-cu ilin iyununda «Gaz de France SUEZ» «Abşeron» yatağında pay aldı və hazırda xarici tərəfdaşların pay bölgüsü belədir: «Total» (40%), «Gaz de France SUEZ» (20%).

2011-ci il yanvarın 14-də nəhayət ki, «Absheron Operating Company» əməliyyat şirkəti müqavilə sahəsində yeni kəşfiyyat quyusunun qazmasına başladı (həmin gün Avropa Birliyinin prezidenti və enerji komissarı Azərbaycanda rəsmi səfərdə idilər). Qazma işləri Xəzərdə texniki baxımdan ən güclü üzən qurğu ilə - Danimarkanın «Maersk» şirkətinə məxsus DSS-20 qurğusu ilə qazılırdı. Bu dəfə qazma nöqtəsi dənizin 473.5 metr dərinliyində seçilmişdi. «Abşeron» geoloji baxımdan kifayət qədər mürəkkəb olsa da, artıq sentyabrın 1-də qazmaçılar 6568 metr dərinliyə çata bilmişdilər. Və bu zaman aparılan geofiziki tədqiqat işlərinin nəticələri müsbət qiymətləndirildi: «Fasilə» və «Balaxanı» lay dəstəsinin VIII horizontu karbohidrogenlərlə doymuş hesab olunur.    

«ABŞERON» NECƏ İŞLƏNƏCƏK?

Bundan sonra «Abşeron»da quyunun layihə dərinliyinədək – 7200 metrədək (indiyədək Xəzərdə qazılacaq ən dərin quyu, bundan öncəki rekord «Şah-dəniz»ə aid idi – 7103 metr) qazılması nəzərdə tutulur. Bununla VI horizontun açılması şansları da var.

Ancaq SOCAR geoloqları vaxt udmaq məqsədilə xarici tərəfdaşları ilə birgə maraqlı bir eksperiment aparmaq qərarına gəliblər ki, hələ indiyə qədər PSA kəşfiyyatı zamanı Xəzərdə tətbiq edilməyib. Bu ilin sonlarına yaxın kəşfiyyat quyusunun qazılması tam başa çatıb onun məlumatları öyrəniləndən sonra planlaşdırılır ki, 4000 metrlikdə yan lülə qazmasına başlanılsın. Bu zaman təqribən ana xətdən 1500 metr yana qazma gedişi ediləcək. Məqsəd qısa zaman kəsiyində aşkar edilmiş qaz laylarının coğrafi məkanını, yeni laylar, onların məhsuldarlığı haqda daha çox məlumat əldə etməkdir. Belə ki, bütün bu işləri 2012-ci ilin I yarım illiyində başa çatdırmaq nəzərdə tutulur.

SOCAR geoloqları o ümiddədirlər ki, «Abşeron»da ən azı 200 mlrd kubmetr, ən çoxu isə 350 mlrd kubmetr qaz ehtiyatı var. Bundan başqa orada 45 mln ton kondensatın olduğu da güman edilir.

Məsələnin mürəkkəbliyi isə odur ki, «Abşeron»  yatağının işlənməsi, yəni ordan ilk xammalın çıxarılması ən yaxşı halda 10 ildən sonra mümkün olacaq. Çünki müqavilə sahəsində qazma işlərini görəcək boş qurğular 2016-cı ilədək Xəzərdə faktiki olaraq yoxdur. Əsas güc yönələcək «Şah-dəniz» layihəsinə, ona görə ki, 2017-ci ilin II rübündə bu yatağın «Mərhələ-2» layihəsi çərçivəsində ilk qaz alıcılara çatdırılmalıdır. 

«NABUCCO»?  

«Abşeron»un qaz ehtiyatlarının gündəmə gəlməsi ilə Qərbdə yeni bir eyforiya dalğası başlayıb. Bu da təbii ki, «Nabucco» qaz kəmərinin reallaşması ilə bağlıdır. Artıq Qərb mətbuatında yazılar dərc olunur ki, artıq «Nabucco» qaz resursu baxımdan  «korluq çəkməyəcək». Düzdür, istənilən qaz ehtiyatının tapılması boru xəttinin şansını artırır, ancaq bu, o demək deyil ki, məsələ tam həllini tapır. Niyə?

«Abşeron»dan illik hasilat çox güman ki, «Şah-dənizin» «Mərhələ-1» çərçivəsi səviyyəsindəki kimi, yəni ildə 8 mlrd kubmet olacaq. Güman ki, yataqda cəmi 1 hasilat platforması quraşdırılacaq ki, xərclər az olsun. Nəzərə alsaq ki, yataqda suyun dərinliyi böyükdür və geoloji xüsusiyyətlər burada kifayət qədər mürəkkəbdir, deməli, qazın maya dəyəri də baha olacaq. Yəni qaz sahibləri (bu layihədə xarici tərəfdaşlarımız ancaq fransızlardır) onu Avropaya elə Avropadakı qiymətlərlə də satmaq arzusunda olacaqlar. Reallıqda isə ola bilsin, layihə gücünə «Abşeron» 2024-2025-də qədəm qoysun. «Nabucco» isə özünü 2017-yə hazırlayır. Bu müddətdə kəməri hansı qazla işləməsi hələ də sual altındadır. «Nabucco»nun hazırda ən böyük çatışmazlığı həm də maliyyə məsələlərinin heç 10%-in həllini tapmamasıdır. Onun təsisçiləri nədənsə boyunlarına almaq istəmirlər ki, Türkiyənin şərq sərhədindən Avstriyaya qədər 3300 km-lik boru kəmərini 7.9 mlrd avroya tikmək bu gün sadəcə, fantaziyadır. BP şirkətinin hesablamalarına görə, Azərbaycan ərazisində (ərazi düzənlikdir) 500 km-lik, 1 nasoslu, buraxıcılıq gücü 20 mlrd kubmetr olan boru kəmərinin dəyəri 3 mlrd avroya yaxındır.

Bu yaxınlarda «North Stream» («Şimal Axını») qaz kəmərinə texniki qaz vurulması mərasimində elan edildi ki, 2 nasoslu, 1221 km-li sualtı boru kəmərinin inşaası bank faizləri də hesablanmaqla 8.8 mlrd avroya başa gəldi. Ona görə də «Nabucco»nun real qiymətinin 15 mlrd avronu ötməsi məncə, bir reallıqdır ki, bunu sadəcə Qərbdəki siyasətçilər, boru kəmərinin təbliği ilə məşğul olan dairələr dilə gətirməkdən ehtiyat edirlər – Avropada bu cür bahalı infrastruktur layihəsini maliyyələşdirmək arzusunda olanlar sadəcə yoxdurlar.

Ötən ayın ortalarında mənim Azərbaycanla Türkiyə arasında paket qaz sazişinin imzalanması ilə əlaqədar olaraq aparılan danışıqların növbəti raundunun sonuncu olmayacağı ilə bağlı güman etdiklərim düz oldu. Avqustun 26-da  İstanbulda Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) ilə Türkiyənin dövlət boru şirkəti BOTAŞ arasında başlayan danışıqlara 3 gün sonra yekun vuruldu. Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri Hulusi Kılıç jurnalistlərə açıqlamasında bildirib ki, «Azərbaycan və Türkiyə imzalanmağa hazırlanan Paket qaz sazişinin texniki məsələlərini uzlaşdırırlar». Bundan sonra türkiyəli diplomat əlavə edib ki, danışıqların növbəti raundu sentyabr ayında olacaq.

YAY ENDİRİMLƏRİ

Avropanın enerji bazarında ikinci rübün nəticələri açıqlanandan sonra qaz istehlakçı ölkələr bir-birinin ardınca endirim edilməsi təklifləri ilə çıxış etməyə başladılar. Özü də bu o zaman baş verirdi ki, birjalarda neftin 1 barelinin qiyməti $110 ətrafında satılırdı. Yəni, kifayət qədər baha idi. İstehlakçı şirkətlər bu zaman o mövqedən çıxış edirdilər ki, Rusiyanın boru kəməri ilə Avropaya satdığı qazın qiyməti digər ölkələrdən tankerlərlə idxal edilən analoji həcmdəki maye qazın qiymətini nə az, nə çox – düz $100 üstələyir. Ona görə də onlar «Qazprom» şirkətindən daha ədalətli qiymətlə qaz alqı-satqısını həyata keçirmək üçün danışıqlara başlamağı tələb etdilər. Bir neçəsi isə əks təqdirdə məsələnin iqtisad məhkəmələrində baxılması ilə xəbərdarlıq etdilər. Artıq avqustun 18-nə kimi «RWE Transgas» (Polşa), SPP (Slovakiya), «Sheеll Energy Europe B.V.» (Hollandiya), «E.On Rurhgas» (Almaniya), «Eni» (İtaliya), «GDFSuez» (Fransa), «EconGas» (Avstriya), «GWH Gashandel» (Avstriya), «Centrex» (Avstriya) və DEPA (Yunanıstan) «Qazprom»a qiymətin endirilməsi ilə bağlı öz təkliflərini vermişdilər.



«Qazprom» 2011-ci ilin I yarısında özünün qaz ixracını əvvəlki ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 24.6% artırmağa nail olub. Bu zaman təkcə Avropa bazarında satışın həcmi 15.9% artıb. Cari ildə Rusiyanın qaz ixracı görünməmiş tempdə 3 ölkədə artıb: İtaliyaya (85.9%), Türkiyəyə (65.6%) və Böyük Britaniyaya (30.8%). Ancaq buna baxmayaraq, Rusiya öz mövqelərini Avropanın əsas qaz idxalçısı olan iri ölkələrində itirməyə başlayıb: Almaniyada satış həcmləri 1.8% azalıb, Fransada isə 6.7%.

«Qazprom»un bazar qiymətləri əsasında keçmiş Sovet ölkələrinə qaz ixracı ($/1000 m³)

	2011-ci ilin I rübü	2011-ci ilin II rübü
Baltikyanı ölkələr	337.24	391.13
Belarus	223.15	244.80
Ukrayna	264.05	297.10
Moldova	292.88	316.71

Baxmayaraq ki, «Qazprom» hər bir şirkətlə qaz alqı-satqısına dair uzunmüddətli saziş imzalayıb, o, çox həssaslıqla yanaşır bu məsələlərə. Belə ki, Rusiyanın qaz nəhəngi bazarda mövqelərinin itirilməsindən çox narahatdır: nə olsun ki, az qala bütün Avropa Rusiyanın ayağına «mavi yanacağa» görə gəlməyə və onun müəyyən istəyi ilə «oynamağa» da razıdır (hətta bu günlərdə dünyanın 1 nömrəli neft nəhəngi «ExxonMobil» Rusiyanın Arktik sularında kəşfiyyata başlamaq üçün Xodorkovskiyə məxsus YUKOS-un aktivləri əsasında yaradılmış «Rosneft»lə işbirliyinə qərar verdi). Reallıqda isə bazar çox mütəhərrikdir, onu itirmək, qazanmaqdan qat-qat çətindir.

Elə bu baxımdan da diqqətimi DEPA şirkəti ilə «Qazprom» arasında əldə olunmuş yeni razılaşma çəkdi. Avqustun 31-də DEPA şirkətinin qaz alışı üzrə direktoru Leonidas Drakatakis «Reuters»ə bildirib ki, «Qazprom»la əldə edilən yeni anlaşmaya əsasən, həm qazın qiymətinin aşağı salınmasına nail olunub, həm də 2012-ci ildən qazın idxal öhdəlik həcmlərində düzəlişlər edilib (ancaq yeni rəqəmləri kommersiya sirri kimi açıqlamayıb). Belə ki, əvvəlki sazişə əsasən, DEPA hər il «Qazprom» dan 3 mlrd kubmetr qaz idxal etməliydi, ancaq 2010-da Yunanıstan Rusiyadan cəmi 2.1 mlrd kubmetr qaz idxal etmişdi.

Bu arada Türkiyənin təbii sərvətlər və enerji naziri Taner Yıldız da «Reuters»ə açıqlamasında «Qazprom»dan gileylənib ki, son 29 ayda aldıqları mavi yanacağın qiyməti 39% artıb. Ona görə də Rusiya tərəfi ilə yeni qaz sövdələşməsində israrlıdırlar. Rusiyanın isə Türkiyədən öz istəkləri var...

AZƏRBAYCAN KİMİ YAMSILAYIR

Rusiya artıq çoxdandır ki, (Vladimir Putinin hakimiyyətini möhkəmlətməsindən sonra) «mavi yanacaq»dan bir təsir vasitəsi kimi həm xarici siyasətində, həm də xarici iqtisadi əlaqələrində ustalıqla istifadə edir. Azərbaycan da 2008-ci ilin mayından özü üçün yeni bir sahə tapıb – qaz danışıqları. Düzdür, hələ ki, biz bunun Rusiya variantını  - «xarici siyasət + qaz diplomatiyası = qaz biznesi» formulunu həyata keçirə bilməmişik, ancaq yerimizdə də saymırıq. İldən ilə qaz ehtiyatımız da çoxalır, mümkün alıcılarımız da, infrastruktur layihələrimiz də uzana-uzana gedir... Qalır bircə «texniki məsələləri» yekunlaşdırmaq.

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

«BP-Azerbaijan» şirkəti nəhayət ki, 2011-ci ilin I yarısına dair hesabatını açıqladı. Burada verilən bəzi məlumatlar əsasında da hasilatla bağlı maraqlı mülahizələr söyləmək imkanı var. Nəyə görə diqqəti hasilata çəkirəm, çünki bütün yay boyu statistika Azərbaycanda neft hasilatının azaldığını «quru rəqəmlərlə» göstərir, bir sıra rəsmilər isə azalmadakı səbəblərdən ümumilikdə danışırdılar.

Düzdür, BP-nin yaydığı məlumatlar da geniş təhlil üçün yetərli deyil, ancaq hasilat məsələsindən agah olmağa yaxşıca bir materialdır.

BP NƏYİ AÇIQLADI

«Bu ilin birinci yarısı ərzində biz «Çıraq», «Mərkəzi Azəri», «Qərbi Azəri», «Şərqi Azəri» və «Dərinsulu Günəşli» platformalarından birlikdə gündə orta hesabla 775.7 min barel (b/g) (və ya ümumilikdə birinci altı ay üçün 140.4 mln barel və ya 19 mln ton)  neft hasil etmişik.

I yarım ilin sonunda bizim ümumilikdə AÇG-də 60 hasilat quyumuz və 25 injektor (texniki – İ.Ş.) quyumuz istismarda idi ki, bunlar da aşağıdakılardır:

• «Çıraq» - 11 hasilat quyusu istismarda olub və yanvar-iyun aylarında ordan orta hesabla gündə təxminən 78.7 min barel neft hasil edilib.
• «Mərkəzi Azəri» - 18 quyu istismarda idi (12 hasilat, 5 qaz injektor quyusu və bir suvurma quyusu) və orta hesabla 216.1 min barel hasilat əldə edilib.
• «Qərbi Azəri» - 20 quyu istismarda idi (14 hasilat və 6 suvurma quyusu) və orta hesabla təxminən 218.6 min barel hasilat əldə edilib.
• «Şərqi Azəri» - 15 quyu istismarda idi (11 hasilat və 4 suvurma quyusu) və orta hesabla təxminən 131.9 min barel hasilat əldə edilib.

BU, NƏ DEMƏKDİR?

Yəni, cari ilin yanvar-iyun aylarında «Azəri-Çıraq-Günəşli» yataqlarından hasil edilən neftin həcmi 2010-cu ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə nə az, nə çox – düz 9.6 mln barel və ya 1.2 mln ton az olub. Hasilatın azalmasının bir səbəbi quyuların məhsuldarlığının azalmasıdırsa, digər səbəbi isə hasilat quyularının ömrünü başa vurmasıdır.

Belə ki, bu tip meqayataqların işlənməsi zamanı daim yeni quyular qazılmalıdır. Düzdür, obyektiv səbəblərdən əməliyyat şirkətinə son 2 il yarımda bu prosesi layihəyə uyğun olaraq həyata keçirmək mümkün olmayıb. Bu səbəbdən də yeni hasilat quyuları vaxtında istismar fonduna daxil edilməyib.

Faktlara diqqət yetirək, 2010-cu ilin I yarısında quyuların sayı və hasilat aşağıdakı kimi idi:

• «Çıraq» - 13 hasilat quyusu fəaliyyətdə olub (indiki dövrlə müqayisədə onların sayı 2 ədəd azalıb – gündəlik orta hasilat 25.6 min barel aşağı düşüb),
• «Mərkəzi Azəri» - 13 hasilat quyusu (1 ədəd azalıb, ancaq hasilatın 13.6 min barel həcmində gündəlik artımı baş verib),
• «Qərbi Azəri» - 15 hasilat quyusu (1 ədəd azalıb, həcmin gündəlik azalması  – 37.4 min barel),
• «Şərqi Azəri» - 9 hasilat quyusu (3 ədəd azalıb, həcmin gündəlik azalması -6.5 min barel),
• «Dərinsulu Günəşli» - 12 hasilat quyusu (quyuların sayında dəyişiklik baş verməyib, həcmdə isə gündəlik hasilat orta hesabla 4 min barel artıb).

Demək, cari ilin 6 ayında «Azəri-Çıraq-Günəşli» yataqlarındakı 5 stasionar platformada 5 hasilat quyusu fəaliyyətini dayandırıb. Bu isə hasilatın kifayət qədər aşağı düşməsi üçün ciddi faktordur, çünki AÇG-dəki quyular adətən yüksək məhsuldarlıqları ilə seçiliblər.



NƏTİCƏ

Cari ilin II yarısında təqribən 18 gün ərzində «Çıraq» platformasında neft hasilatı modernizasiya işləri ilə əlaqədar tamamilə dayandırıldı. Bundan əlavə, sualtı kommunikasiya qurğularının cari təmiri ilə əlaqədar «Mərkəzi Azəri» platforması da bir-neçə gün tam gücü ilə işləmədi.

Yəni, iyul-dekabr aralığında hasilat bir qədər də geriləyəcək və ötən illə müqayisədə ola bilsin fərq 2.6-2.8 mln tona çatsın. Xatırladım ki, 2010-cu ildə AÇG-də indiyə qədər ən yüksək hasilat qeydə alınmışdı – 40.6 mln ton.

Bir şeyi də diqqətə çatdırım ki, 2010-cu ilin nəticələrinə görə, BP-nin dünya üzrə 10 ən məhsuldar karbohidrogen quyusundan 6-sı Azərbaycanda yerləşir.

Avqustun 26-da Azərbaycanla Türkiyə arasında paket qaz sazişinin imzalanması ilə əlaqədar aparılan danışıqların növbəti raundu başlayacaq. Hər iki tərəf nikbin bəyanatlar səsləndirsə də, indidən danışıqların bununla bitəcəyini və sənədlərin imzalanacağını demək  çətindir. Əslində tərəfləri tələsməyə vadar edən elə bir amil də yoxdur.
 
ÜÇ AYLIQ FASİLƏ
 
SOCAR-la BOTAS arasında sonuncu dəfə danışıqlar mayın sonunda, iyunun əvvəlində İstanbulda aparılmışdı. O zaman danışıqlardan dönən Azərbaycan ekspert qrupunun üzvləri Caspian Oil & Gas-2011 beynəlxalq neft və qaz konfransının gedişi zamanı media nümayəndələri ilə qeyri-rəsmi söhbətdə vəziyyətə aydınlıq gətirmişdilər. Onlar qaz sazişinin imzalanmamasını yaxın günlərdə (iyunun 12-də) Türkiyədə parlament seçkiləri keçirilməsiylə izah etmişdilər.

Nəzərə alsaq ki, qonşu ölkə parlament üsul-idarəli respublikadır, demək bu seçkilər onların siyasi həyatında çox önəmlidir. Buna görə də şeçkilərdən öncə hansısa beynəlxalq əhəmiyyət daşıyan sənədin imzalanmasını müxalifət hakimiyyətin xal yığmaq cəhdi kimi irad tuta bilərdi.

Ancaq seçkilər də bitdi, Ərdoğan üşüncü dəfə baş nazir postunda da qaldı və iyul ayının sonunda Azərbaycana işgüzar səfər də etdi. Nədənsə bu arada qaz danışıqları bərpa edilmədi və sonra SOCAR prezidenti Rövnəq Abdullayev elan etdi ki, tərəflər arasında növbəti raund görüş avqustun 26-da Türkiyədə olacaq.
 
RAMAZAN DANIŞIQLARI
 
Maraqlısı budur ki, danışıqlar bu dəfə iş həftəsinin əvvəlində deyil, sonunda - cümə günü başlamalıdır. Türkiyədə dövlət idarələrində week-end-i hələ ki, ləğv etməyiblər və çətin ki, BOTAS danışıqlarda iştirak edəcək çoxsaylı menecerlərinə “over time” ödəmək həvəsində olsun. Həftə başı isə Müqəddəs Ramazan bayramıdır –  bu Türkiyədə ən əziz bayramdır və faktiki olaraq 5 gün bütün ölkədə təmtəraqla qeyd edilir.

Bu da məndə danışıqların bu dəfə sonuncu olmasına bəzi şübhələr yaradır. Ona görə ki, tərəflər ən azı bu yay bir çox texniki məsələləri həll edib başa çatdıra bilərdilər.
Texniki məsələlərdən söz düşmüşkən, doğrudanmı, Azərbaycanla Türkiyə arasında Paket qaz Sazişinin bütün müddəaları həllini tapıb, qalıb bircə texniki detallar?
 
NƏYİ ÇÖZƏ BİLMİRİK?
 
Avqustun 2-də Bakıda keçirdiyi mətbuat konfransında Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri Hülusi Kılıç deyib ki, “mavi yanacaq” nəqlinə dair danışıqlar sentyabradək yekunlaşa bilər. Və əlavə edib: “Baş nazir Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Bakıya səfəri çərçivəsində SOCAR rəhbərliyi ilə Türkiyənin enerji və təbii ehtiyatlar naziri arasında görüş keçirilib. Burada bəzi texniki problemlər var və ümid edirəm ki, proses sentyabradək bitəcək”.  Ancaq səfir həmin problemlərin nədən ibarət olduğunu açıqlamayıb.

Avqustun 8-də isə SOCAR prezidenti Rövnəq Abdullayev yerli jurnalistlərə açıqlamasında deyib: “Hesab edirəm ki, biz sənədlərin böyük paketini nəzərdən keçirməliyik, çünki bır sıra müzakirə ediləsi məsələlər var”.  Yəni faktiki olaraq vurğulayıb ki, Azərbaycanla Türkiyə arasında qaz məsələsində həllini gözləyən problemlər heç də texniki problemlərlə məhdudlaşmır.  Bir qədər də dərinə getsək, görərik ki...   

İyulun sonlarında Türkiyə baş nazirinin Bakıya işgüzar səfəri öncəsi qonşu ölkənin önəmli media nümayəndələri də Azərbaycana gəlmişdilər. Səfər çərçivəsində onların Dövlət Neft Şirkətinin top-menecerləri ilə görüşləri olmuşdu. Bu zaman ortaya maraqlı detallar çıxmışdı. Məlum olmuşdu ki, Türkiyə ilə Azərbaycan arasında təbii qaz satışına dair danışıqlar hüquqi məsələlərə görə dalana dirənib. Söhbət Azərbaycanın «Şahdəniz» yatağının ikinci inkişaf fazası çərçivəsində çıxarılacaq qazından gedir. Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (ARDNŞ) rəsmiləri bunu ötən həftə Bakıda türkiyəli jurnalistlərə deyiblər.

“Today’s Zaman” qəzetinin iyulun 25-də SOCAR-ın vitse-prezidenti Xalid Məmmədov və şirkətin Sərmayələr İdarəsinin rəisi Vaqif Əliyevə istinadən yaydığı məlumata görə, müqavilənin bir sıra detalları - tranzit xərcləri, qazın həcmi və daşınma variantları yekunlaşdırılıb. Ancaq hər iki rəsmi bildirib ki, sazişin hüquqi əsaslandırmasına dair fikir ayrılığı qalır. Azərbaycan və “Şah-dəniz” layihəsi iştirakçıları Britaniya qanunvericiliyinin tətbiq edilməsini təklif etsələr də, Türkiyə buna qəti etirazını bildirib və öz qanunlarının tətbiqində israrlı olub. Sonradan beynəlxalq layihə üçün tərəflər İsveçrə qanunveriçiliyini nəzərdən keçiriblər.
 
SON SÖZ ƏVƏZİ
        
Məqalənin əvvəlində qeyd etdim ki, əslində tərəfləri tələsməyə vadar edən elə bir amil yoxdur. 2010-cu il iyunun 7-də İstanbulda Azərbaycanla Türkiyə arasında qaz anlaşmasına dair Memorandum imzalandı.

Bundan dərhal sonra SOCAR “Şah-dəniz” yatağının “Mərhələ-2” layihəsi çərçivəsində 10 mlrd kubmetr qazın (Türkiyə xaric) satılmasına dair şirkətlərlə danışıqların başlanmasını elan etdi. Elə həmin ilin yayında artıq 20 şirkətin təkliflərlə rəsmi Bakıya müraciət etdiyi aydın oldu.

Cari ilin avqustun 9-da isə “Şah-dəniz” konsorsiumu potensial ixrac boru kəməri layihələrinə təkliflə müraciət üçün sorğu elan etdi. Məqsəd isə Türkiyə üzərindən keçəcək 3 boru kəmərinin (İTGİ, TAP və Nabucco) təklif edəcəyi tariflərin oktyabrın 1-dək Azərbaycan tərəfinə təqdim edilməsidir.

Yenə maraqlı məqamlar ortaya çıxır: demək son bir ildə sözügedən 20 xarici şirkət heç də Azərbaycanı qane edəcək təkliflər verməyiblər (yəni ucuz qaz almaqda israr ediblər), əks təqdirdə indi axtarış davam etdirilməzdi. Mənim fikrimcə, qaz sövdələşməsi, hələ uzun çəkəcək. Və ola bilsin heç oktyabrda da  bəlli olmayacaq ki, Azərbaycan qazı Avropaya hansı kəmərlə daşınacaq.

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

«RIA-Novosti» agentliyi dünyanın 32 ölkəsində, o cümlədən MDB üzvü olan ölkələrdə əhali üçün təbii qaz və elektrik enerjisinin neçəyə başa gəlməsini araşdırıb. Maraq doğuran fakt odur ki, buraya Azərbaycan daxil edilməyib.

Türkmənistanın rəsmi statistik rəqəmlərinin açıqlanmadığı elan olunur. Bildirilir ki, əldə olunan məlumatlara görə, bu ölkədə qaz və elektrik enerjisinə görə əhalinin ödədiyi vəsait o qədər azdır ki, onları «pulsuz» da adlandırmaq olar.

Azərbaycana gəldikdə isə, nədənsə şərhsiz-filansız, ümumiyyətlə heç bir məlumat yoxdur. Ona görə də Azərbaycanın məlumatlarını cədvələ daxil edib keçmiş Sovetlər Birliyində, eləcə də dünya qiymətləri ilə qaz alan Türkiyədə əhalinin enerjidaşıyıcılara görə ödədiyi tariflərin nə qədər ədalətli olduğunu araşdırmağa başladım.

UKRAYNA İDARƏÇİLİYİ

Bu zaman maraqlı faktlar ortaya çıxdı, yəni əhali üçün qaz və işığın «əlçatanlığı» heç də həmin ölkələrin enerji baxımından zənginliyi ilə birbaşa bağlılığı yoxdur.

Məsələn, Ukrayna kimi enerji idxalından asılı olan bir ölkədə əhali üçün qaz da, elektrik enerjisi də kifayət qədər ucuzdur. Bizim pulla 1 kVt/saat elektrik enerjisinin qiyməti cəmi 2.1 qəpikdir, yəni Azərbaycandakından az qala 3 dəfə ucuz. Bu ölkədə əhalinin elektrik enerjisinə çəkdiyi xərcləri o qədər ucuzdur ki, hətta böyük dotasiyaların ayrıldığı qonşu Belarus belə onunla rəqabətə davam gətirə bilmir. Bir sözlə, elektrik enerjisinin ucuzluğuna görə Ukrayna Avropada və MDB məkanında lider ölkə statusuna layiq görülüb.

Bəli, Ukraynada elektrik enerjisinin istehsalında yanacaq növü kimi qazla yanaşı, atom enerjisindən istifadə edilir ki, bu da onun ucuz başa gəlməsində xüsusi rola malikdir. Bundan başqa, Ukrayna böyük miqdarda (10 mlrd kVt/saat-a yaxın) elektrik enerjisini qonşu ölkələrə Avropa qiymətlərinə satır.

Ən əsası odur ki, Ukraynada elektrik enerjisinin biznesi rentabellidir. Onu qeyd edim ki, Ukraynada əhali qazın 1000 kubmetri üçün 96 manat ödəyir. Soruşula bilər ki, axı bu, necə ola bilər –Ukrayna Rusiyadan qazın hər 1000 kubmetrini 230 dollara idxal edir. Doğrudur, ancaq Ukrayna hökumətinin qərarı ilə əhali kateqoriyasına ancaq yerli istehsal olan qaz verilir ki, bunun da maya dəyəri 50 dollardan artıq deyil (nəqliyyat xərcləri də nəzərə alınmaqla). Yəni hökumət işi bu sahədə daha çevik qurub və hazırda dünya bazarlarında enerjidaşıyıcıların qiymətinin durmadan artmasına baxmayaraq, müxtəlif sxemlərlə əhalinin bundan az ziyan çəkməsinə çalışır.



Bu qrafiklərə nəzər yetirdikdə, orada neft və qaz ixracatçısı olan cəmi 3 ölkə görürük: Azərbaycan, Qazaxıstan və Rusiya. Qazaxıstanda əhalinin qaza və işığa görə ödədiyi qiymətlər daha ucuzdur, bu əsasən də təbii qazda hiss edilir. Rusiya ilə tariflər isə Azərbaycandakı qiymətlərlə yaxındır.

Ancaq bir məsələ var ki, Rusiyada əhalinin orta əməkhaqqı, yəni real qazancı Azərbaycandakından kifayət qədər çoxdur. Demək, zaman-zaman «Azərenerji» və «Azəriqaz»ın əhali kateqoriyası üzrə borclarının yaranması bir reallıqdır. Çünki əhalinin durumu ona imkan vermir ki, yayın cırhacırında kondisioneri işlədib, qışın soyuğunda isə qızdırıcı cihazları işə salıb tam pulunu ödəsin.

Statistika bəyan edə bilər ki, yoxsulluq səviyyəsi 2003-cü ildən indiyədək 45%-dən 9%-dək azalıb, ancaq bunun əks-statistikası da var: 2011-ci ilin I yarısının yekunlarına görə, Azərbaycanda «işıq borcu» olanların sayı 20%-ə yaxındır. Bu, çox böyük rəqəmdir –hər 5 nəfərdən biri borcludur.

AZƏRBAYCANDA BAHAÇILIQDIR

Azərbaycanda elektrik enerjisinin də, təbii qazın da qiymətləri əhalinin alıcılıq qabiliyyətinə nisbətində kifayət qədər bahadır. Məmurlar həmişə Avropadakı enerjidaşıyıcıların qiymətlərini misal gətirməklə sanki əhaliyə bir sosial xidmət göstərdiklərini vurğulayırlar. Ancaq onlar bir dəfə də bəyan etməyiblər ki, Avropada işsizliyə görə verilən müavinət Azərbaycanda orta əməkhaqqından 2-3 dəfə çoxdur.  

Qeyd edim ki, Azərbaycanda əhali təbəqəsi üçün bu gün heç bir problemsiz hər kVt/saata görə 4 qəpik tarif təyin etmək mümkün idi. Nəyə görə? Əvvəla, ölkənin istehsal etdiyi elektrik enerjisinin 85%-i istilik elektrik stansiyalarının (İES), təqribən 15%-i isə su elektrik stansiyalarının (SES) payına düşür.

«Azərenerji» ASC idarə heyətinin sədri Etibar Pirverdiyevin son açıqlamasına görə, İES-də hasil edilən elektrik enerjisi yalnız təbii qazın hesabına başa gəlir. «Azərenerji» qazı daxili qiymətlərlə alır - 1000 kubmetr üçün 100 manat. İES-də hər kVt/saat elektrik enerjisi üçün «Azərenerji»nin hasil etdiyi elektrik enerjisinin dəyəri 2.8 qəpikdən artıq deyil. SES-de maya dəyəri 2 qəpikdən də azdır. «Azərenerji» özünün hasil etdiyi elektrik enerjisini topdansatış qiyməti ilə (3.5 qəpik) enerji paylayıcı şirkətlərə («Bakıelektrikşəbəkə» və «Azərenerji»nin özünün regionlarda fəaliyyət göstərən satış qurumları) satır. Enerji paylayıcı şirkətlər isə elektrik enerjisini abonentlərə 6 qəpikdən təklif edirlər (təəssüf ki, abonentin hələ də seçim imkanı yoxdur – hansı qiymətə təklifdirsə, o qiymətə də almağa məcburdur, çünki bazarda real rəqabət yoxdur).

Ermənistan qazın hər 1000 kub metrini Rusiyadan 180 dollara idxal edir, elə uranı da Rusiyadan alır, ancaq istehsal etdiyi elektrik enerjisinin hər kVt/saatını əhaliyə bizim pul ekvivalentində 5.4 qəpiyə satır. Belə çıxır ki, «acından ölməkdə olan» Ermənistan öz əhalisinə müəyyən güzəşt edə bilər, hətta sovet dövründən qalan əmanətlərinin qaytarılmasına da başlaya bilər, ancaq valyuta ehtiyatları 40 milyard dollara yaxınlaşan Azərbaycanda əhali ən bahalı xidmətlərdən istifadəyə məhkumdur.

Başqa sözlə, Azərbaycanın elektrik enerjisi bazarında mövcud olan tariflər imkan verir ki, həm elektrik enerjisi istehsal edən, həm də onu paylayan şirkətlər kifayət qədər gəlirlə fəaliyyətlərini davam etdirsinlər.

Əlbəttə, bu qurumların da xərcləri olur, məsələn, yeni-yeni elektrik stansiyaları tikilir, paylayıcı şəbəkələri yeniləyir, təmir və yenidənqurma işləri görürlər. Ancaq iş ondadır ki, son 10 ildə faktiki olaraq «Azərenerji»nin bütün kapital xərclərini dövlət ödəyib. 2006-cı ildən «Barmek» ləğv edilib onun yerində dövlətə məxsus «Bakıelektrikşəbəkə» SC qurulduqdan sonra dövlət büdcəsindən daim bu quruma transferlər edilir. Bu qurumların kapital xərclərini də dövlət ödəyirsə və mütəmadi olaraq onların «borclarını» silirsə, onda ağır bir yükü nədən yenidən Məmmədin boynuna qoymaq gərək? Cavabı indidən aydındır – gələcək borclara imkanlar yaratmaq üçün.

Son 5 ildə «Azərenerji»yə dövlət büdcəsindən investisiya xərcləri maddəsi ilə ayrılan vəsaitlər (mln. manatla):

2006	2007	2008	2009	2010	Cəmi
272.5	116.8	318.1	240.5	143.0	1090.9

QAZ VURUB, QAZAN DOLDURANLAR

Qaz sahəsində də vəziyyət belədir. Azərbaycanın daxili bazarında 2010-cu ildə sistemə verilən qazın ümumi həcmi 9 mlrd kubmetr səviyyəsində olub, ancaq texniki itkilər milyard kubmetrdən çoxdur. Sayğaclar vasitəsilə istehlak zamanı yaranan itkilər isə daha da artıqdır.

Azərbaycan ötən il təkcə «Azəri-Çıraq-Günəşli» layihəsi çərçivəsində əvəzsiz olaraq «BP-Azərbaycan» şirkətindən 3.4 mlrd kubmetr qaz alıb. Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) hasil etdiyi qazın 70%-i səmt qazıdır, yəni quyulardan neft hasilatı zamanı çıxır və çox ucuz qiymətə başa gələn bir yanacaqdır. Şirkətin təbii qazının maya dəyəri isə hazırda 35 manata yaxındır.

Cari ildə SOCAR 3 mlrd kubmetr qaz ixrac etmək niyyətindədir. İxrac edilən qazın orta qiyməti 150 manatdan aşağı deyil. Təsəvvür etmək çətin deyil ki, ölkə daxili qaz biznesindən yaxşıca vəsaitlər qazanılır. Demək, hökumət istəsəydi, əhalinin alıcılıq qabiliyyətinə görə ədalətli tarif tətbiq edə bilər və bu sahədə şəffaflığın təmin edilməsiylə indikindən də böyük gəlir əldə edə bilərdi.

Ötən həftə sonu Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) rəhbəri Rövnəq Abdullayev açıqlayıb ki, iyulun sonuna kimi Türkiyə ilə qaz danışıqları təzədən başlayacaq və bununla da tərəflər arasında paket qaz sazişinin imzalanmasına dair müzakirələrə start veriləcək.

Düzdür, Rövnəq müəllim bildirməyib ki, danışıqlar nə qədər davam edəcək, ancaq bircə onu vurğulayıb ki, Azərbaycanın “böyük qazının” (söhbət “Şahdəniz”in “Mərhələ-2” layihəsi çərçivəsində çıxarılacaq qazdan gedir) ixrac marşrutu seçilənədək (bunun üçün infrastruktur layihəsinin operatorları oktyabrın 1-dək SOCAR-a öz təkliflərini verməlidirlər) bu məsələnin öz həllini tapmasına ümid bəsləyir.

Həqiqətən də, Azərbaycanla Türkiyə arasında qaz sahəsində 2008-ci ilin mayından başlayan danışıqlar 2010-cu ilin 7 iyununda Memorandum imzalanması ilə yadda qaldı, ancaq ötən dövrdə tərəflər nə qədər “irəliləsələlər” də, ancaq “texniki bir-iki məsələ qalsa da”, ekspertlər səviyyəsində imzalanacaq 130 səhifəlik sazişlərin detalları incələnsə də... bu gün məlum olur ki, həm hüquqi, həm də kommersiya baxımından razılaşdırılası çox məsələ var.
 
Türkiyənin qorxusu
 
Türkiyə hökumətində qaz tranziti ölkəsinə çevrilməyin sevinci ilə yanaşı onun qorxusunu da elə ilk gündən hiss etməyə başlayıblar. Bu isə ondan əmələ gəlib ki, tarixində heç vaxt Türkiyə qaz tranziti ölkəsi olmayıb, özü də Avropaya. Ona görə bu məsələni bütün detalları elə çözəmək niyyətləri var ki, sonradan peşiman olmasınlar.
 
Necə ki, Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəmərinin Türkiyə hissəsinin istismarı ilə 
bağlı yaranmış “daxili” narazılıqları BOTAŞ şirkəti faktiki olaraq 2009-cu ilin dekabrından BP ilə (BTC-nin operatroru) iqtisad məhkəməsində həll etmək istəyir. BOTAŞ-ın nümayəndələri hesab edirlər ki, BTC üzrə hökumətlərarası saziş imzalanarkən BP-nin hüquqşünasları elə mürəkkəb və qəliz sxemlərdən isrifadə ediblər ki, “bu günkü Türkiyə hüquq masası çərçivəsində çətin bir şey əldə edilə bilə”.
 
Ona görə də Ankara qazla bağlı sazişə daha ciddi yanaşmağa başlayıb, daha doğrusu BP-nin hüquqi baxımdan hansısa üstünlük qazanmasının qarşısını almaq üçün Paket Qaz Sazişində (oraya “Şahdəniz-2”-dən hasil edilən qazın Türkiyə bazarında satışı, Türkiyə üzərindən tranziti və qazın qiymətlərinin müəyyən edilməsi formulu daxildir) Britaniya hüququnun deyil, yerli qanunların tətbiqini arzulayıb.
 
Qeyd edim ki, “Şahdəniz” yatağının işlənməsi və Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri kimi layihələrin hüquqi bazasını da Britaniya qanunvericiliyi təşkil edir və hesab edilirdi ki, bunların bir-biri ilə bağlılığı məsələləri sadələşdirir. Ancaq Ankara ilə uzun-uzadı danışıqlardan sonra tərəflər Avropadakı neytral bir ölkənin qanunvericilik bazasını tətbiq etmək barədə razılığa gəldilər.
 
“Dava” nəyin üstündədir?
 
Bu günə Türkiyənin Azərbaycandan “Şahdəniz-2” çərçivəsində alacağı qazın həcmi artıq bəllidir – ildə 6 mlrd. kubmetr. “Şahdəniz-2”dən satılacaq qazın qiymətləri də məlumdur. Daha doğrusu, onun formulu bəllidir, məhz bunun əsasında hazırda “Şahdəniz-1” qazı Türkiyə bazarında satılır.

Əvvəllər Türkiyə arzu edirdi ki, “Mərhələ-1” və  “Mərhələ-2” layıhələri çərçivələrində Türkiyəyə satılacaq qazın qiymətləri də fərqli olsun. Ancaq 
Azərbaycan bununla razılaşmadı və eyni qiymət siyasətindən çıxış etdi. Nəticədə Türkiyə 2008-ci il 15 aprelindən sonra Azərbaycandan aldığı qazda yaranmış qiymət fərqinə görə $1,4 mlrd. ödədi.

Ona görə də hazırda həll edilməmiş başlıca kommersiya məsələsi Azərbaycan qazının Türkiyə üzərindən tranziti zamanı hər 1000 kubmetrə görə ödəniləcək məbləğdir.
 
Bəzi məlumatlara görə, Türkiyə tərəfi 1000 kubmetr Azərbaycan qazının 100 km məsafəyə daşınması üçün 2 avro tələb edir (müqayisə üçün deyim ki, bu tarif “Qazpromun” Ukraynaya və Belorusa ödədiyi tarifdən çoxdur, ancaq orada yerli bazarda qazın satışında qeyri-bazar satış prinsipləri də var).

Azərbaycan qazını Avropaya nəql etmək üçün Türkiyə ərazisində təqribən 1200 km məsafə qət etmək lazım olacaq. Yəni, bu  tariflə 10 mlrd kubmetr qazı Avropa Birliyi sərhədinə çıxartmaq üçün “Şah-dəniz” layihəsi iştirakçılarının nə az-nə çox 240 mln. avro vəsait ödəməsi lazım olacaq. Müqayisə üçün deyim ki, Türkiyə hissəsi 1068 km olan BTC-yə görə rəsmi Ankaranın qazancı hər barelə görə $0,55 və ya boru xətti tam gücü ilə işləyən zaman (50 mln ton) $200 mln olmalıdır.
 
Yəni sadə hesablama göstərir ki, Türkiyə qaz tranzitində ən azı neft tranzitindən 50% çox qazanmaq planı ortaya qoyub. Ancaq bunu sırf iqtisadı müstəviyə keçirsək və son 10 ildə dolların dəyərinin düşməsi prosesini izləsək, görərik ki, heç də “qaz vurub, qazan doldurmaq da deyil”. Niyə?

Çünki, proseslərdə iştirak edən məlumatlı mənbələrlə söhbət zamanı məlum olur ki, Türkiyə alacağı həmin tariflər müqabilində BP-nin texniki şərtləri çərçivəsində özünün qaz nəqletmə sisteminin bəzi hissələrini yenidən qurmalıdır. Təbii ki, buna da kapital qoyuluşu lazımdır. Bir sözlə, belə qənaətə gəlmək olar ki, Azərbaycan qazının Qərb istiqamətində axması üçün elə bir ciddi problem yoxdur. Ancaq...
 
Azərbaycanla Türkiyə arasındakı sərinlik
 
Mənim diqqətimi bu günlərdə Azərbaycan prezidentinin xarici siyasət məsələləri üzrə müşaviri Novruz Məmmədovun bir açıqlaması çəkdi.  O, bəzi KİV-lərin 
Azərbaycanla Türkiyə arasında yaranmış soyuq münasibətləri təkzib etmiş və iki ölkənin dost və qardaşlıq müstəvisində yeni strateji əlaqələrinə dair öz mülahizələrini söyləmişdi. Bu cür yazılara Azərbaycan mətbuatında artıq bir ildən çoxdur ki, rast gəlirik.
 
Ancaq görünən fakt odur ki, uzunluğu 29 km olan Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun istismara verilməsi 2013-cü ilə keçirildi ! Nə Türkiyə tələsir, nə də layihəyə milyonlarla pul xərcləyən Azərbaycan! Demək, bu iki ölkənin arasında daşınılası elə böyük bir şey yoxdur ki, dəmir yolu gündəmdə olsun: gülməlidir – XXI əsrdə 29 km-i 6 ilə tikəsən.
 
İyun ayının 2-də Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru xəttinin tam istismara verilməsinin, 4-də isə Ceyhan limanından daşımaların başlamasının 5-ci ildönümü oldu. Bunla əlaqədar Azərbaycan hökuməti nə bir mərasim keçirdi, nə də bir strateji qonşusunu təbrik etdi (Ancaq AzTV-də Sakit Okeanda yerləşən hansısa cırtdan dövlətin yaranma günü münasibətilə dövlət başçısının uzun-uzadı təbrikini oxuyurlar). Axı həmin müddətdə bu kəmərlə 160 mln tona yaxın nefti dünya bazarına çıxartmışıq və Azərbaycan da təqribən $55 mlrd. vəsait qazanmağa müvəffəq olub.

2008-ci ildən Türkiyə Azərbaycandan qaz idxalını da azaldır.


Caspian Oil & Gas-2011 sərgisində Petkim nümayəndələri bildirmişdilər ki, iyul ayının sonunda SOCAR-ın İzmirdəki yeni neft emalı zavodunun təməlqoyma mərasimi olacaq və bu mərasimə Azərbaycan prezidenti və Türkiyənin baş naziri qatılacaqlar. Ancaq indiyə qədər bir açıqlama yoxdur.
 
Demək, Azərbaycanla Türkiyə arasında bir soyuqluq olmasa da, siyasətdəki sərinlik hiss edilir. Hər iki ölkənin siyasətində isə enerji xüsusi yer tutur. Belə getsə, ola bilməz ki, bu sərinlik odlu-alovlu enerjiyə də sirayət etməsin.             

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Yadımdadır, 2008-ci ildəki neftin qiymətlərinin cəmi 6 aya $147-dan $38-dək ucuzlaşması Azərbaycanda bir çox müstəqil ekspertlərin lap ürəyindən olmuşdu. Çünki onlar illər boyu hökuməti inandıra bilmirdilər ki, neft elə bir xammaldır ki, onun qiyməti tarix boyu heç vaxt sabit olmur və ona görə də «məst olmayın, pis dövranlara da ssenari hazırlayın».

Ancaq nə olsun? Bir ölkədə ki, dövlət faktiki olaraq vətəndaş qarşısında elə bir öhdəlik daşımır və hökumət işinin nəticəsinə görə formalaşdırılmırsa, onda neftin hansı qiymətdə olmasının da əhəmiyyəti olmur.

BURASI AZƏRBAYCANDIR

Azərbaycan tam başqa bir məmləkətdir. Qədimdə karvan yollarının üstündə yerləşdiyi kimi, indi də dünya əhəmiyyətli boru kəmərləri, kommunikasiya qovşaqlarının üzərində yerləşir. Ona görə də burada məsələlər bir qədər fərqlidir - yəni, hər şeyə rast gəlmək olsa da, bu o demək deyil ki, hər ürəyindən keçən şeyi də sənə diktə edə bilərlər.

Necə deyərlər, Azərbaycan öz strateji vəziyyəti səbəbindən heç zaman nə ərəb dünyasının bəzi ölkələri kimi qapalı olacaq, nə də Mərkəzi Asiyadakı kimi Qərbdən uzaq öz dünyasına qapanmış bir məmləkətdir. Bu baxımdan, 2008-ci il hadisələri də elə-belə ötüşmədi: hökumətdəki bəzi düşünən beyinlər də gördülər ki, neftə ümid bağlamaqla böyük məsafələr qət etmək problemli məsələdir. İstənilən halda sonrakı hadisələr göstərdi ki, hökumət özünün neftlə bağlı strateji planlarına korreksiya etmək zorunda qaldı. Ancaq mən deyərdim ki, bu, korreksiya deyil, köklü bir dəyişiklik idi.

QARA İSLAHATLAR

2005-ci ildən, yəni «Azəri-Çıraq-Günəşli» (AÇG) yataqlarının tam miqyaslı işlənməsi layihəsi artıq özünün yekununa yaxınlaşarkən hökumət və BP belə hesab edirdilər ki, hasilatı bacardıqca tezləşdirmək lazımdır. Ona görə ki, 2001-ci ildən başlayaraq müqavilə sayəsində 4 yeni hasilat platformasının, 2 texniki platformanın, həmçinin, Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas ixrac boru kəmərinin inşasına $25 mlrd-dan çox vəsait xərclənmişdi. Kapitalın vaxtında geri qaytarılması həm rəsmi Bakının, həm də şirkətlərin diqqətində idi.

O zamanın planlarına görə, artıq 2008-ci ildə AÇG üzrə hasilat 50 mln tona çatmalı və 2011-ci ildə pik səviyyəsində olmalıydı – 60 mln ton. Həmin il Azərbaycanda ümumi hasilat 67 mln səviyyəsində qərarlaşmalıydı. Ancaq sonrakı illər - yəni, 2014-2015-də AÇG üzrə hasilat 38 mln tona qədər azalmalıydı.

Məsələnin başqa bir tərəfi isə o idi ki, AÇG üzrə 2011-də hasilatın 60 mln tona çatdırılması üçün külli miqdarda əlavə kapital qoyuluşuna ehtiyac vardı. Çünki boş-boşuna neft özü laylardan çıxmır, gərək onu əlavə xərc hesabına çıxarasan. Ona görə də planlar dəyişdirildi və nəticədə tamam yeni bir mənzərə ortaya çıxdı. Buna Azərbaycanın neft sənayesində iqtisadi baxımdan ən uğurlu islahatlar demək olar.

Çünki birincisi, ən azı $3-4 mlrd vəsaitə qənaət edilmiş oldu, ikincisi, onsuz da neftin qiymətlərinin kəskin qalxması nəticəsində gözlənilən əlavə qazanc əldə edildi, üçüncüsü, ölkə neft hasilatının kəskin templə aşağı düşməsi ssenarisindən yaxa qurtara bildi.
         
AZƏRBAYCANIN YENİ PLANI

Bu haqda ilk dəfə Dövlət Neft Şirkətinin birinci vitse-prezidenti Xoşbəxt Yusifzadə bu ilin aprelində Bakıda keçirilən Beynəlxalq neft-qaz nəqliyyatı konfransı zamanı bəyan etdi. Hazırda ekspertlər səviyyəsində bir layihə hazırlanır ki, yaxın gələcəkdə Azərbaycanın maraqlarını təmin edəcək optimal hasilat həcmləri hansı səviyyədə olmalıdır. Yusifzadənin fikrincə, bu, ildə 50-55 mln ton arasındadır.

Ancaq «Caspian Oil & Gas -2011»də SOCAR prezidenti Rövnəq Abdullayev jurnalistlərə bildirdi ki, ola bilsin, bundan sonra heç 50-51 mln tondan artıq neft hasil etməyək, çünki neftin hasilatının artırılması onun istismar xərclərinin də artırılması deməkdir. Bu baxımdan, iqtisadi səmərə hansı səviyyəyə imkan verəcəksə, o qədər də hasil edəcəyik.   

AZƏRBAYCANDA HASİLAT 49 MLN-DƏK AZALACAQ

Son 15 ildə ilk dəfə olaraq Azərbaycanda neft hasilatı 2011-ci ildə aşağı düşəcək. Ancaq narahat olmağa dəyməz, çünki bu, yataqlardakı ehtiyatların tükənməsi deyil, texniki faktorlarla bağlı bir enmədir.

Belə ki, bu günlərdə BP şirkəti 1997-ci ildən istismarda olan «Çıraq-1» platformasını ilk dəfə olaraq əsaslı təmirə dayandırılacaq. Niyə? Ona görə ki, əvvəllər hesab edilirdi ki, 2010-cu ilədək bu platformalıq bir iş qalmayacaq, yəni onun yerləşdiyi ərazidə neft tükənəcək. 14 illik hasilatdan sonra məlum olur ki, bu platforma gündə 90 min barel, yəni ildə 4.5 mln ton neft hasil edə bilər, özü də nə az, nə çox, hələ düz 10 il.

Digər tərəfdən, AÇG-dəki ən iri hasilat platforması olan «Mərkəzi Azəri»də də bir sıra profilaktiki işlərlə əlaqədar (sualtı boru xətlərinin birləşmələrinin dəyişdirilməsi və s.) hasilat dayandırılacaq. Bütün bunlar son nəticədə platformaların təhlükəsizlik məsələlərinin daha da artırılmasına da xidmət edir.

Heç kim istəməz ki, bir daha ötən il Meksika körfəzində yaşanan hallarla üzləşsin. Ona görə də bu il hasilatın azalması, digər illər üçün stabilliyin qorunub saxlanması üçün yaxşı bir töhfə olacaq. Axı nəzərə alsaq ki, 2013-cü ildə «Çıraq» yatağında ikinci hasilat platforması istismara veriləcək, onda bu, daha inamlı görsənir.


NƏTİCƏDƏ

Cari ildə Azərbaycanda neft hasilatı ötən ilki səviyyədən (50.8 mln) təqribən 48 mln-dək aşağı düşəcək. Ancaq gələn ildən hasilat yenidən 50 mln ton ətrafında sabitləşəcək. 2012-2015-ci illərdə Azərbaycanda neft hasilatı 50 mln ton ətrafında bərqərar olmalıdır. Daha sonra 2020-ci ilədək 40 mln tonadək azalmalı, 2025-də 34 mln-a, 2030-da isə 25 mln tona düşməlidir.

Necə deyərlər, AÇG üzrə müqavilə 12 dekabr 2024-cü ildə başa çatır və onun müddəti daha 5 il uzadılandan sonra belə, Azərbaycan neft ixracatçısı kimi qalmalıdır. Bütün bunlar ancaq indiki ehtiyatlar çərçivəsindədir.

Azərbaycanda son zamanlar iqtisadiyyatın inkişafı ilə bağlı əməlli-başlı çaş-baş proqnoz məlumatlar dövriyyədədir. Deyək ki, neftin qiymətini proqnozlaşdırmaq dünya miqyasında mürəkkəb məsələdir, az qala zəlzələnin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi qədər çətindir, çünki karbohidrogenlərin dəyərinə kifayət qədər çox amillər təsir edir. Ancaq elə şeylər də var ki, onu proqnoz etmək üçün heç də böyük ştata malik elmi-tədqiqat institutları saxlamağa ehtiyac yoxdur, sadəcə məntiqlə hesab aparmaq yetər.

HAVALI PROQNOZLAR

«Eurovision-2012» yarışmasına Azərbaycanın ev sahibliyi etməsi deyəsən, proqnozlara da təsirsiz ötüşməyib. Artıq ölkənin rəsmi və qeyri-rəsmi şəxsləri elə rəqəmlər açıqlayırlar ki, sanki post-neft dövrünün dərmanını tapıblar.

Azərbaycan Reklamçılar Birliyinin sədri Hacıəmi Atakişiyev bildirib ki, ölkədə turizm işi normal şəkildə qurulsa, onda gələcəkdə Azərbaycan hər il bu sahədən 20-30 mlrd. manat gəlir əldə edə bilər.

Bir qədər əvvəl isə Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları naziri Əli Abbasov bəyan etmişdi ki, 2020-ci ilədək onun başçılıq etdiyi sahə iqtisadiyyatın ən inkişaf edən sahəsinə çevrilə bilər və buradan gələn gəlirlər neft gəlirlərini hətta üstələyər. 10 il bundan əvvəl TRACECA layihəsi ilk addımlarını atanda, hökumətdəki bəzi uzaqgörənlər də belə düşünürdülər ki, Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ona imkan verir ki, nəqliyyat sahəsi  2010-cu ilə ölkənin ən gəlirli sahəsinə çevrilsin.

Ancaq belə görünür ki, Azərbaycanda dövlət başçısından savayı məmur təbəqəsi arasında «soyuq başla» gələcəyə baxan şəxs yoxdur. 2009-cu ilin noyabrın 5-də «Neft Daşları» yatağının istismara verilməsinin 60-cı ildönümünə həsr edilmiş mərasimdə İlham Əliyev bəyan etmişdi: «Neft sənayesi uzun illər bundan sonra da Azərbaycanın uğurlu inkişafını təmin edəcəkdir... qeyri-neft sektoru hələ on il, iyirmi il bundan sonra da neft sənayesinin yerini verə bilməz».

Real vəziyyət belədir ki, 2020-ci ildə Azərbaycanda 40 mln ton neft və kondensat istehsal olunmalıdır. Müqayisə üçün deyim ki, ötən il 50.8 mln ton neft hasil edilib və bu zaman $16 mlrd vəsait xarici şirkətlərlə PSA müqavilələri çərçivəsində ölkəmizə mənfəət şəklində daxil olub. Həmçinin $2.3 mlrd vəsait də mənfəət vergisi şəklində neft hasil edən şirkətlərdən dövlət büdcəsinə daxil olub.

Yəni, bütün bunları yazmaqda məqsədim budur ki, məmurlar bir fikri dilə gətirəndə, nədənsə onun miqyasını nəzərə almırlar. Bu da ondan irəli gəlir ki, proqnoz vermək adətən o yerdə inkişaf edir ki, o məkanda güclü diskussiya və tərəflərin öz dəlillərini sübutla təsdiq etmək vərdişi olsun. Bizim hökumətimizin iclaslarında belə şeylər nə sovet vaxtı olub, nə də ki sonralar... nəticəsi də bu!

MƏRKƏZİNDƏ İNSAN AMİLİ OLMAYAN XƏRCLƏMƏLƏR

Bu ilin yanvarın sonlarından neftin qiymətinin dünya bazarında $100-ı aşması və bu günədək $110-dan aşağı düşməməsi görünür, bir çox məmurlara elə təsir edib ki, sanki hazırda Azərbaycanın 1 nömrəli həyati-əhəmiyyətli məsələsi neft gəlirlərinin daha çox xərclənməsidir. Hələ ki, biz onun xərclənməsində səmərəlilik və ictimai əhəmiyyət əmsalını müşahidə etmirik. Ona görə də, dövlət investisiya proqramlarına nəzər yetirəndə, ilk növbədə insanı özünə çəkən onun məzmunu deyil, qiyməti olur.

Məsələn, bir vaxtlar qiyməti $3.5 mlrd-liq olan Bakıdan Böyük Kəsiyə sürətli sərnişin qatarı layihəsi vardı. Sonradan onun qiymətini bir qədər azaldıb dəmiryolların yenidən qurulması dövlət Proqramı şəklinə saldılar.

Nəticədə, yenə də məmuru maraqlandırmır ki, sərnişin hansı şəraitdə və hansı kökdə olan vaqonlarda ölkənin bir şəhərindən digərinə gedir. Onun fikri-zikri bir-neçə milyardlıq optik rabitəli, şpalları Avropadan gətirilmiş, işıqforları LED texnologiyalı, dispetçer məntəqələri «süni intellektual»la təmin edilmiş və s. vəsait tələb edən gözə görünən şeylərdədir.

Fikir verdinizmi, hər şey nəzərdə tutulub, ancaq insan rahatlığından başqa – daha doğrusu, bircə dəfə də, bir yerdə də söyləməyiblər ki, Azərbaycan vətəndaşı özünü nə vaxt nəqliyyatda Avropadakı insan səviyyəsində hiss edəcək! Niyəsi bəllidir? Belə layihələrin məqsədi sadəcə insana xidmət deyil. Elə isə neftin şəffaflığından dəm vurmağın nə mənası? 

BİR NEÇƏ FAKT

1995-ci ildən 2011-ci ilədək Azərbaycan iqtisadiyyatına nə az, nə çox düz $97 mlrd investisiya yatırılıb. Bu rəqəm «Caspian Oil & Gas-2011» beynəlxalq neft-qaz sərgisinin açılış mərasimində açıqlanıb. 1999-cu ilin sonundan 2011-ci ilin 1 aprelinədək Dövlət Neft Fondundan xərcləmələrin miqdarı 20 mlrd 135.1 mln manat olub.

Ümumiyyətlə isə, son 8 ildə Azərbaycanda dövlət büdcəsi ilə xərcləmələr (cəmi – 63 mlrd 327.2 mln manat) aşağıdakı şəkildə artıb (mln manatla):


İndi özünüz fikirləşin, bu qədər xərcləmələrin müqabilində həyatınızdakı müsbət dəyişmələr adekvatdırmı?

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Ötən həftə Bakıda «Caspian Oil & Gas-2011» beynəlxalq konfransının əsas müzakirə mövzusu Xəzər qazının dünya bazarına çıxarılması məsələsinin siyasətçilər, hasilatçı şirkətlər, infrastruktur sərmayəçiləri, mümkün alıcılar və ekspertlərin iştirakı ilə müzakirəsi oldu. Şəxsən mən son dəfə belə qızğın debatları «Azəri-Çıraq-Günəşli» yataqlarından hasil ediləcək böyük neftin hansı marşrutla dünya bazarına çıxarılması zamanı müşahidə etmişdim. O zaman ortada 5 mümkün marşrut vardı, indi isə mübahisə predmeti 3 marşrut üzərində (Nabucco, İTGİ, TAP) cəmlənmişdi.

Qısa şəkildə «Caspian Oil & Gas-2011»-də səslənən fikirləri aşağıdakı kimi çeşidləyərdim:

DİPLOMATLARIN SEÇİMİ

Qərb diplomatları, əsasən də ABŞ Dövlət Departamentinin Avrasiya enerji məsələləri üzrə xüsusi nümayəndəsi Richard Morningstar və Avropanın enerji komissarı Ottinger birmənalı olaraq Azərbaycanı öz qazını «Nabucco» vasitəsilə dünya bazarına çıxarmağa çağırış etdilər və bu zaman layihənin kommersiya baxımından özünü hansı şəraitdə doğrulda biləcəyini nədənsə açıb-ağartmaqdan vaz keçdilər. Digər «Avropalı qonaqlar» isə «Nabucco»nun Qərbin enerji təhlükəsizliyi və diversifikasiya siyasətindəki rolundan danışmaqla öz seçimlərini dolayısı ilə konfrans iştirakşılarının diqqətinə çatdırdılar.  

BORU KƏMƏRLƏRİ SAHİBLƏRİNİN ARZUSU

Bakı konfransına «Nabucco Pipeline İnternational Co».-nun icraçı direktoru Mitschek Reinhard nədənsə qatlmadı və şirkətin mətbuat katibi əvvəlki illərdəki slaydları nümayiş etdirməklə konfrans iştirakçıları arasında «xala xətrin qalmasın» təəssüratı yaratdı – onun sözlərindən belə çıxdı ki, «Nabucco» boru kəmərinin resursla bağlı heç bir problemi yoxdur. Kəmər Azərbaycan, İraq və Türkmənistandan ildə minimum 30 mlrd kub metr, maksimum isə 60 mlrd kub metr qaz almağı planlaşdırır.

Elə bu fikri səsləndirdiyinə görə, konfrans iştirakçıları «Nabucco»-nun mətbuat katibinə ümumiyyətlə heç bir sual verməməyi qərara aldılar və növbəti iştirakçı ilə diskusiyanı davam etdirdilər. TAP (Trans-Adriatik Kəməri - Albaniya-İtaliya) hamını inandırmağa çalışırdı ki, uzunluğu cəmi 520 km olan bu boru xətti elə 10 mlrd kub metr qazla tam effektiv işləyə bilər və bu həcm də «Şah-dəniz-2»də var, rəsmi Bakı qərar versin və biz 2017-də borunu heç bir Avropa qurumundan maliyyə yardımı almadan cəmi 3 mlrd avroya inşa edib təhvil verək.


İTGİ-ın (Interconnection Turkey Greece Italy (ITGI) Pipeline) dərdi isə bir qədər böyük idi: onun nümayəndəsi Elio Rujeri də «Şah-dəniz»in bütün azad həcmli qazını almağa hazır olduqlarını dilə gətirdi. Ancaq bəlli oldu ki, TAP-dan 300 km uzun olan İTGİ layıhəsinin daha effektli işləməsi üçün ona ildə 20 mlrd kub metr qaz gərəkdir. Bundan başqa Rujerinin xoşuna o da gəlmədi ki, rəsmi Brüssel «Nabucco»-ya daha çox önəm verir, baxmayaraq ki, sözügedən hər 3 kəmər Avropa Birliyinin dəstəklədiyi «Cənub dəhlizi»nə daxildir. Bir sözlə, kəmərlər arasında əməmlli-başlı mübarizənin getdiyi bir gerçəklikdir.

HASİLATÇILAR NƏ DÜŞÜNÜR

Konfransda «BP-Azərbaycan» şirkətinin prezidenti Rəşid Cavanşir çox maraqlı nitq söylədi. Onun mahiyyəti birbaşa ixracla bağlı deyildi – «Mərhələ-2» layihəsinin mürəkkəbliyini, xərclərinin çox olmasını (təkcə kapital qoyuluşu $20 mlrd), tətbiq ediləcək texnologiyaların unikallığını və suyun dərinliyinin 750 metr, məhsuldar qatların isə 7 min metrədək olmasını göstərməkdi. Rəşid Cavanşirin təqdimatının sətiraltı mənası hamıya aydın idi: hasilatçı şirkətlər bu qədər vəsaiti o zaman yatırmağa razılıq verəcəklər ki, onların çıxardıqları qazı müxtəlif bazarlarda rəqabətədavamlı şəraitdə uzun müddətə satmaq mümkün olsun. Yəni, bizim üçün nəqletmənin kommersiya şərtləri olduqca vacib amildir, bundan bizim, həm də Azərbaycan Respublikasının gələcək gəlirləri asılıdır.

BƏYLƏRBƏYOV AÇMASI

Ancaq qaz ixracı məsələsində faktiki olaraq Azərbaycan dövlətinin mövqeyinin «xırdalıqlarının» beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması məsələsi SOCAR rəsmisi Vitali Bəylərbəyova həvalə edilmişdi. Bəylərbəyov moderator oladuğu «qaz nəqli» panelində 40 dəqiqə bu məsələnin müxtəlif aspektləri üzərində durdu. Onun çıxışında maraq doğuracaq məqamlar:

«Mərhələ-2» üçün qazın hasilatına başlamaq üçün $20 mlrd vəsait gərəkdir, təqribən bu qədər də vəsait (BP-nin hesablamalarına görə, onların texniki göstəricilərinə cavab verən 3300 km-lik boru xəttinin qiyməti $20,8-22 mlrd arasında başa gələ bilər – İ.Ş.) «Nabucco» boru kəmərinin Avstriyadan Türkiyənin şərq hissəsinə qədərini tikmək üçün gərək olacaq. Bəs, axı Səngəçaldan qazı «Nabucco»nun başlanğıcına çatdırmaq da lazımdır? (Sonrakı çıxışlar zamanı bəlli oldu ki, «Nabucco»-ya ildə 31 mlrd kub metr qaz daxil olsa, ona çəkilən xərcləri ən yaxşı halda 8 ilə geri qaytarmaq mümkün olar – İ.Ş.) Siz indi ola bilər ancaq «Mərhələ-2» qazı barədə düşünürsünüz, ancaq biz SOCAR-da məsələyə daha qlobal yanaşırıq və hazırda nəzərlərimizi 2025-2030-cu illərdə bizim qaz sənayemizdə ola biləcək dəyişikliklər və bununla əlaqədar olaraq yeni, daha optimal ixrac variantları üzərində də işləyirik (SOCAR və BP ekspertləri artıq Azərbaycan ərazisində Qərbə döğru yeni bir qaz kəmərinin tikintisi barədə məsələləri təhlil edirlər).


Bəylərbəyov daha sonra bunları söylədi: «2017-ci ilin əvvəlinə həm qaz çıxmalıdır, həm də müvafiq boru kəməri və ya kəmərləri istifadəyə verilməlidir. Artıq 2011-ci ilin yarısıdır və göründüyü kimi işlər ən tezi gələn il başlaya bilər. Belə isə bu qısa vaxtda bu qədər nəhəng kapitalın tapılması Sizcə çox sadə bir məsələmi olacaq?» Təbii ki, maliyyə qurumlarından gələcəyi müəyyən risklərlə müşahidə oluna biləcək layihələrə «yumşaq» şərtlərlə vəsait cəlb edilməsi inandırıcı deyil. Ona görə də, biz layihələrin kommersiya baxımından cəlbediciliyi deyəndə məsələyə kompleks yanaşırıq: hasilatçı-nəqledici-alıcı, bunlar hamısı rentabelli və bir-birləri ilə bir vəhdətdə işləməlidirlər.

NƏTİCƏ

1 oktyabr 2011-ci il tarixinədək Azərbaycan qazını daşımaq istəyən şirkətlər rəsmi Bakıya öz təkliflərini verməlidirlər. Və bunun nəticəsində cari ilin IV rübündə Azərbaycan hökuməti «Şah-dəniz» yatağının «Mərhələ-2» layihəsini sanksiyalaşdırmalıdır (yəni hökumət hüquqi öhdəlik götürür ki, şirkətlərin layihə çərçivəsindəki xərclərini PSA müqaqviləsi şərtlərinə uyğun olaraq qaytaracaq).

Bütün həftə boyu əksər yerli çap KİV-lərin mövzusu «Azərbaycan qazı hara axacaq» tipindəydi. Bu zaman onların bəziləri də nəticə çıxarırdı ki, rəsmi Bakı Qərbdən «küsüb» qazını Rusiyaya yönəldir. Maraqlıdır ki, bu zaman onların istinad nöqtəsi rolunda «Nabucco» çıxış edirdi. Tutaq ki, bizim qaz «Nabucco» ilə deyil, İTGİ və ya TAP-la dünya bazarına çıxsa, onda görəsən hansı istiqamətdə azacaq Azərbaycan qazı? Yoxsa onlar «Qazprom»a bağlı bir layihələrdilər?

Əgər SOCAR bəyan edirsə ki, hətta Qərbə yönəlik Azərbaycan ərazisində yeni bir qaz kəməri tikmək niyyəti var, bundan o nəticə çıxırmı ki, rəsmi Bakı qaz ixracı siyasətində Kremlə yaxınlaşır? Başqa bir tərəfdən, Rusiya «Şah-dəniz» qazını tam almaq niyyəti güdürsə, onda Bakı konfransında nədən «Qazprom» iştirak etmirdi?

 
Azərbaycan mətbuatında çoxdan idi ki, belə qızğın müzakirələrin getdiyini görməmişdim. Özü də bu müzakirələrdə neytral tərəf tapa bilməzdin. Bu məsələ  cəmiyyətin aktiv hissəsini sanki ikiyə bölürdü. Ehtiraslar az qala “de görüm Azərbaycan qazının Nabucco ilə ixrac edilməsinin tərəfdarısan, yoxsa yox, deyim kimlərdənsən” səviyyəsinə qalxmışdı.

Ona görə də istəyirdim ki, emosiyasız, çoxbucaqlı prizmadan baxmaqla bir məsələyə aydınlıq gətirək: Nabucco doğrudanmı Azərbaycan üçün XX əsrin II onilliyində “ölüm, və ya olum” məsələ qədər aktualdır?
 
Azərbaycanın arzusu
 
Bu, təbii ki ancaq “Şah-dəniz” yatağının “Mərhələ-2” layihəsi çərçivəsində çıxarıacaq qazın hansı yolla olursa-olsun satışı ilə məhdudlaşmır. Azərbaycan böyük qaz ixracına (kiçik qaz ixracı 2007-ci ildə başlayıb) 2017-ci ildə başlamaq niyyətindədir və hazırkı təsdiq edilmiş ehtiyatlar müqabilində (2,2 trln. kubmetr) təqribən 2055-ci ilə qədər stabil qaz ixracatçısı statusunu qoruyub saxlamaq siyasəti yürüdür.

Daha doğrusu, təbii qaz Azərbaycanın postneft dövrü üçün ölkənin dünya enerji bazarında öz rolunu qoruyub saxlamağa və regiondakı igtisadi-siyasi nüfuzunu artırmağa xidmət edə biləcək bir alətdir. Buna görə də bundan uzunmüddətli dövrdə yaralanmaq üçün Azərbaycan hökuməti 2008-ci ilin mayından apardığı danışıqlarda hər maddə, hər bənd uğrunda deyil, bəlkə də hər söz birləşməsi üçün mübarizə aparır. Çünki son 5 ildə dünyada və regionda baş verənlər onu diktə edir ki, kiçicik bir boşluq, hansısa bir yayınma sonradan ona çox baha başa gələ bilər.
 
Mərkəzi Asiyanın dəyərsiz edilmiş qazı
 
2007-ci ilin mayında Xəzəryanı qaz kəmərinin tikintisinə dair Rusiya, Qazaxıstan və Türkmənistan dövlət başçıları müqavilə imzaladılar. Həmin sənəd türkmən qazının Özbəkistandan yan keçməklə Rusiyaya çatdırılmasını nəzərdə tuturdu. Bu o zaman idi ki, rəsmi Daşkənd Rusiya şirkətlərini öz bazarına buraxmaq istəmirdi və türkmən qazının tranzit haqqını az qala 2 dəfə artırmaq təklifi ilə çıxış etmişdi.

Bu layihənin gerçəkləşdirilməsi sadəcə Mərkəzi Asiyanın ən iri qaz hasilatçısı olan Özbəkistanın (ildə 70 mlrd kubmetr) çökdürülməsi demək idi. Ancaq yenicə hakimiyyətə gəlmiş türkmən lideri qaz məsələsində bir sıra səhvlər buraxdı: elə həmin il Türkmənistan ərazisində reallaşdırılması nəzərdə tutulan Şərq-Qərb qaz kəmərinin tikintisinə Rusiya şirkətlərinin iştirakına əngəl yaratdı, rəsmi Brüssellə enerji sahəsində əməkdaşlığa dair memorandum imzaladı və şifahi olaraq Avropa bazarına ildə 10 mlrd. kubmetr qaz satışına razılıq verdi.

Ən maraqlısı isə bundan sonra başladı: Türkmənistan dövlət başçısı Çinlə hələ Niyazov zamanı imzalanan qaz anlaşmasının gerçəkləşməsinə yaşıl işıq yandırdı. 2008-ci ilin sonunda “Qazprom” Türkmənistana hər 1000 kubmetr qaz üçün $300 ödəyərək 50 mlrd. kubmetr qaz almasını təklif etdi. 

Təkcə 2009-cu ilin I rübü üçün “Qazprom” Türkmənistana $4 mlrd-a yaxın vəsait ödəmişdi. Ancaq rəsmi Aşqabad 2008-ci ilin maliyyə böhranı zamanı Çindən hökumət yardımı almağa üstünlükk verdi və bu ölkənin CNPC şirkəti ilə Amudəryanın sağ sahilində yerləşən iri qaz yatağının işləınməsinə dair PSA tipli müqavilə də imzaladı. CNPC isə öz növbəsində rəsmi Aşqabadı Türkmənistan sərhədindən Çinədək bütün infrastrukturu öz hesabına tikəcəyi vədi ilə şirnikləndirdi. 2009-cu ilin dekabrında bu boru xətti işə düşdü.
 
Nəticədə Rusiya əvvəlcə Xəzəryanı boru xəttinin günün reallıqlarına cavab vermədiyini bəyan etdi, yəni, qeyri-müəyyən müddətə layihəni təxirə saldı, Rusiyanın “Qazprom” və LUKoil şirkətləri isə Özbəkistanın qaz sektorunda söz sahibinə çevrildilər. 2009-cu ilin aprelindən Rusiya faktiki olaraq Türkmənistandan əvvəl imzalanmış həcmlərlə və şərtlərlə qaz almaqdan imtina etdi (hazırda cəmi 10 mlrd kubmetrə yaxın qaz idxal edir, qiyməti isə $220 çox deyil).

Çin Türkmənistandan son il yarıma cəmi 10 mlrd. kubmetr qaz aldı, özü də qiyməti $190 olmaqla, ancaq bunun müəyyən hissəsini valyuta ilə ödəyir, yerdə qalanını isə xidmətlərlə.

İran tərəfi 2009-cu ildə Rusiyanın Türkmənistan qazından imtina etməsindən istifadə edərək rəsmi Aşqabadla yeni müqavilə imzaladı. Həmin müqaviləyə görə, İran 2010-cu ildə 20 mlrd. kubmetr qaz almağa boyun olurdu: bir şərtlə ki, Türkmənistan “Dövlətəbad” qaz yatağından yeni ixrac boru xətti çəksin. Düzdür bunu türkmən tərəfi qısa zamanda öz hesabına etdi, ancaq bu il məlum oldu ki, İran cəmi 8,2 mlrd kubmetr türkmən qazı idxal edib. Səbəb isə odur ki, mülayim qışa görə ölkənin şimal bölgələrində əlavə qaza ehtiyac olmayıb.

Qazda siyasət yer alanda
 
Ancaq son 3 aydır ki, Türkmənistan lideri mütəmadi olaraq öz qazının Əfqanıstan üzərindən Pakistana, oradan da dünyanın iri templərlə inkişaf etməkdə olan bazarına – Hindistana və həmçinin Transxəzər boru kəməri vasitəsilə Azərbaycan üzərindən Avropaya ixacatından danışır. Sual olunur, axı Çin kimi nəhəng bir bazara bağlantın varsa, niyə əl-ayağa düşürsən? Elə məsələnin qəlizliyi də buradadır.

Belə ki, Çin Türkmənistana ayaq açanda, qaz yataqlarını heç bir tendersiz ələ keçirəndə rəsmi Aşqabada bildirilmişdi ki, yaradılacaq infrastrukturla ildə əvvəlcə 40 mlrd. kubmetr, sonra isə 60 mlrd-dək türkmən qazı idxal ediləcək.

Texniki məsələlərdən agah olan mütəxəssislər isə bilirdilər ki, Türkmənistan-Çin qaz kəmərinin buraxıcılıq güçü 40 mlrd kubmetrə ən yaxşı halda 2015-ci ildən sonra çata bilər. Oradakı kompressorlar 2010-da cəmi 6 mlrd. qaz nəql etmişdilər.

Bu tərəfdən də Türkmənistanın əzəli rəqibi Özbəkistanla gizli kommersiya danışıqlarının bəzi məqamları ortaya çıxıb. Belə ki, Özbəkistan lideri İslam Kərimovun Çin hökumət nümayəndələri cari ilin əvvəlindən davam edən danışıqları onunla yekunlaşıb ki, ilkin olaraq Özbəkistan Türkmənistan-Çin qaz kəmərində 10 mlrd kubmetr həcmində kvota alıb. LUKoil şirkəti isə 2017-ci ildən Özbəkistandakı qaz yataqlarının istismarından sonra əsas bazar kimi Çini hədəfə götürüb və bu kəmərlə 2020-ci ilədək Özbəkistan 18-20 mlrd kubmetr qaz idxalında maraqlıdır.

Çin bazarına gələcəkdə yönələn yeni bir oyunçu da ortaya çıxmaq üzrədir: bu Qazaxıstandır. Bu ölkənin Qərbindən hazırda ölkənin cənubuna (Çimkəndə) döğru iri magistral qaz xətti çəkilir ki, gələcəkdə onun vasitəsilə Türkmənistan-Çin infrastrukturuna qoşulmaq mümkün olsun və ildə 10-20 mlrd kubmetr qaz ixrac imkanı qazanılsın.
 
Beləliklə, Rusiya bilərəkdən Türkmənistan bazarından müvəqqəti olaraq çıxdığını nümayış etdirir və bu bazara Çin daxil olur. Qısa bir zamanda Çin infrastruktur yaradır, yatırımlar edir, yataqlar alır (Qazaxıstanda hazırda çıxarılan neftin 22% Çinin payına düşür). Və qiyməti bazarda özü diqtə edir.

Ancaq hamıya bəllidir ki, Rusiya ilə Çin arasında yaxın 50 il üçün qlobal enerji layihələri üzrə (neft, qaz, atom, elektrik) çox qapalı danışıqlar gedir. Və Rusiya üzərindən Çinə 2 qaz kəmərinin və 1 neft kəmərinin tikintisi planlaşdırılıb (biri artıq işləyir). Demək, istənilən zaman aktivlərin dəyişdirilməsi, və ya bazarın bölüşdürülməsi baş verə bilər. Elə isə itirən kim, qazanan kim...
 
Nabucco olsun, ya yox?
 
Azərbaycan üçün nə qədər çox infrastruktur olsa bir o qədər yaxşıdır. Çünki hasilatçı ölkənin manevr imkanları artır. Ancaq bunun Azərbaycanın hesabına edilməsi yolverilməzdir.

Birincisi, tutaq ki, sabah Bakı elan etdi ki, “Mərhələ-2” layihəsi çərçivəsində böş qalmış 10 mlrd kubmetr qazın hamısını Nabucco qaz kəmərinə vurmağa hazırdır. Bununla Nabucco kəmərinin inşaasına başlanacaqmı? Əlbəttə ki, yox! Çünki aparılan təhlilllər onu göstərir ki, ilkin dövr üçün heç olmasa 18-19 mlrd kubmetr qaz qaz lazımdır.

Yaxşı, tutaq ki, “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlarının dərin qatlarından da ildə 4-5 mlrd kubmetr qazı çıxarıb Nabucco-ya yönəldək və bəlkə digər yataqlardan da bir 5 mlrd qaz “tapıb” lap 20 mlrd kubmetr qaz verdik. Yəni Azərbaycan varını-yoxunu bircə boru kəmərinə yönəltmiş olur ki, bunun da riskləri həddən artıq çoxdur (yada salaq Türkmənistanın 1 kəmərdən asılılığını).

Ona görə də, Azərbaycan tərərfi bəyan edir ki, Bakı və “Şah-dəniz” layihəsi iştirakşıları saxələnmiş ixracatın tərəfdarlarıdırlar və Avropaya yönəlmiş hər üç boru kəmərini (Nabucco, İTGİ və TAP) eyni dərəcədə dəstəkləyirlər.

İndi hər şey qalır kommersiya cəhətdən cəlbediciliyə - 2011-ci ilin oktyabrın 1-dək  həmin boru kəmərlərinin operatorları Azərbaycan qazını hansı şərtlərlə daşımaları haqda öz təkliflərini bildirməlidirlər ki, cari ilin sonunadək Bakı “Mərhələ-2” layihəsini sanksiyalaşdırmaq barədə qərar çıxarsın.
 
Layihələrin dəyəri
 
Oxucuların yadına salmaq istərdim ki, Nabucconun layihə gücü ildə 31 mlrd m3, İTGİ – 20 mlrd m3 və TAP kəmərininki isə cəmi 10 mlrd m3-dur. BP şirkətinin son açıqlaçasına görə, Nabucco kəmərini ərsəyə gətirmək üçün 2011-ci il qiymətləri ilə 14,4 mlrd avro və ya hazırkı kursla $21 mlrd-a yaxın vəsait gərəkdir.

Bu, çox böyük vəsaitdir və ona görə də layihənin rentabelliyi aşağıdır. Məsələn, TAP-ın reallaşması üçün cəmi 520 km uzunluğunda boru xətti çəkmək lazımdır və bunun üçün şirkətlər yalnız öz maliyyələrinə (3 mlrd avro) arxalanırlar.

Azərbaycanda neft gəlirlərinin aktiv şəkildə xərclənməsinə 2007-ci ildən başlanılıb. 2007-2010-cu illərdə Neft Fondunda cəmləşən neft gəlirlərindən 17 mlrd 33 mln vəsait xərclənib. Bunun 37,5% və ya 6 mlrd 385,5 mln manatı təkcə 2010-cu ildə xərclənib. Cari ildə isə daha 6 mlrd 886 mln 155 min manatın xərclənməsi planlaşdırılır.

Ancaq şox güman ki, hökumətimiz neft gəlirlərindən olan xərcləmələrə bu il yenidən baxacaq. Çünki artıq anons edilib ki, dövlət büdcəsinin xərc hissəsi 1 mlrd. manat artırıla bilər və məsələ yaxın günlərdə öz təsdiqini tapmalıdır.

Digər tərəfdən Azərbaycanın "Eurovision-2012"-yə ev sahibliyi etməsi gündəmə gəlib və bu layihənin uğurla başa vurulması üçün elə iyun ayından hazırlıq işlərinə başlanılmalıdır. Təbii ki, bütün bunlar vəsait tələb edən layihələrdir. Hökümət üçün isə vəsait mənbəyi, mən deyərdim yegamə ümid yeri Neft Fondunun sərvətidir.

Yəni Azərbaycanda neft gəlirləri nə qədər çox artırsa, onun dah xərclənməsinə start verilir.

ARDNF-dan xərcləmələrin dinamikası (min manatla)
2001	800
2002	86 800
2003	236 000
2004	163 500
2005	233 000
2006	981 400
2007	1 061 200
2008	4 291 800
2009	5 294 500
2010	6 385 500
Cəmi	18 734 500
2011 (proqnoz)	6 886 155

Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun saytında maraq kəsb edəcək bir fikir yerləşdirilib: “Neft Fondunun yaradılması fəlsəfəsinin əsasını Azərbaycan xalqına Tanrı tərəfindən bəxş edilmiş neft sərvətlərinin nəsillər arasında ədalətli bölüşdürülməsinin təmin edilməsi təşkil edir. Neft - Azərbaycanın ən böyük sərvəti olub, xalqa, özü də təkcə indiki nəslə deyil, həm də gələcək nəsillərə mənsubdur”. Özü də bu sətirlərin müəllifinin kemiş dövlət başçısı Heydər Əliyev olduğu bildirilir.

Həqiqətən, yerində deyilmiş sözlərdir. Ancaq bu fikir o zaman səslıənmişdi ki, Neft Fondundan xərcləmələrə təzəcə başlanılmışdı və Azərbaycanın Dövlət büdcəsinin xərc hissəsi heç 1 milyard dollar da təşkil etmirdi. O baxımdan indiki zamanda o deyimlərin fəlsəfəsindən heç də əhəmiyyətli bir şey qalmayıb.

Əvvəla, neft gəlirlərinin indiki nəsillə gələcək nəsillər arasında adalətli bölgüsü (yəni yarıbayarı) artıq pozulub, çünki dövlət başçısının 27 sentyabr 2004-cü il sərəncamına görə, gələcək nəsillər ən yaxşı halda indiki neft gəlirlərinin 1/4 –nə ümid bəsləyə bilərlər.

İkincisi, neft xalqın sərvəti elan edilsə də, heç də xalqın bütün təbəqələri arasında bərabər bölüşdürülmür.

Gəlirin Azərbaycan bölgüsü

Özü də bu bölgü arasındakı uçurum ildən-ilə dərinləşməkdədir.

Məsələn, Azərbaycanda 1,3 mln nəfərdən artıq təqaüd alan var. Azərbaycanda orta təqaüd 120 manatdan bir qədər artıq olduğu halda 2 minə yaxın insanın orta aylıq təqaüdü 1000 manatdan yuxarı (bu təbəqənin bir qrupununku isə 1500 manatdan da çoxdur) olub.

Nəzərə alsaq ki, hazırda minimum təqaüd Azərbaycanda ayda 85 manat təşkil edir, onda cəmiyyətdə qeyri-bərabərliyin hansı səviyyədə olması bir daha aydın olar.
Özü də təqaüdü yüksək olanların əksəriyyətinin Müstəqil Azərbaycan dövləti qarşısında faktiki olaraq heç bir şücaəti və əməyi olmayıb, onların çoxu Sovet dönəmində Kommunist Partiyasının rəhbər orqanlarında təmsil olunmuş şəxslərdir və siyasi baxışlarına görə adətən Kremlin mövqeyini dəstəkləyənlərdən olublar.

Bundan başqa, Prezident təqaüdçüləri arasında bu gün çoxlu sayda insan var ki, onların ümumiyyətlə bu yardıma ehtiyacları yoxdur: onların arasında hətta yarım saata 2 min manat qazanan şou əhlinin nümayəndələri də var.

Bundan əlavə, olkədə orta aylıq əmək haqqı 325 manat elan edilib və hələ indiyə qədər açıqlanmır ki, əhalinin neçə faizi bu göstəricidən aşağı olmayan aylıq maaş alır. Heç dövlət büdcəsindən əmək haqqı alanlar arasında belə bu göstəriciyə yaxın əməmək haqqı aıanların çoxluq təşkil etdiyini demək olmaz. Çünki səhiyyə və təhsil işçilərinin, icra qurumlarında ali təhsilli insanlar belə qeyd edilən orta əmək haqqına “yaxın düşmək iqtidarında” deyillər.

Ancaq bunun əvəzində orta təhsili olan polis serjantı 500 manat və bundan yuxarı əmək haqqı almaq gücündədir. Cünki Azərbaycanda güc strukturlarının əmək haqları xüsusi dəst-xətlə hesablanır.

Bütün bunları sadalamaqda deməyim budur ki, qara qızılın parasının Azərbaycanda hardan gəlib hara getməsi və necə xərclənməsi artıq əfsanəvi xarakter alır, yəni, bunların iqtisadi qayda-qanuna görə izahını və şərhini vermək getdikcə qəlizləşir və nəticədə əfsanələrdə dolaşan şeylərlə əhatələnir.

Məsələn, bir müddət əvvəl Azərbaycan mediası çox qızğın müzakirələr açmışdı ki, bir nazirin oğlu bir naharlıq ayı ətinin kababına 1 milyon vəsait ödəyib və ya başqa bir nazir bağındakı delfinlərinə Hind okeanından ayda bir dəfə su gətizdirtmək üçün beynəlxalq nəqliyyat şirkəti ilə çoxmilyonlu bir saziş imzalayıb.

Daha maraqlı layihələri isə hökumət özü gündəmə gətirir: ölkəsində 50 nəfər xizək sürməyi bacaran insanın olmadığı halda düz 5 ildir ki, hökumətin müvafiq qurumları Qusarın bir dağ kəndi yaxınlığında qış idman növləri üzrə dəqiq qiyməti bəlli olmayan bahalı bir kompleks tikir. Bu kompleksin hələ neçə ildən sonra layihə güçü ilə işləyəcəyi məlum olmasa da, Dövlət Neft Şirkəti artıq bir neçə adamın yaşadığı bu yerə qaz xətti çəkib (baxmayaraq ki, Bakı ətrafının tam qazlaşdırılması 2013-də başa şatmalıdır).

Buna bənzər layihə - Nargin adasında qiyməti 4,5 milyard dollara hesablanmış plandır. Burada yeddi piramida şəkilli turist mərkəzinin salınacağıni vəd edir. Milli Neft Şirkətimiz (necə də qürurla səslənir) yenə də hamıdan irəlidə gedərək heç kəsin yaşamadığı bu adaya həm qaz xətti çəkib, həm də su xətti – özü də su altı ilə.
Nəqliyyat nazirliyi isə düz 2 ildir ki, bir məsələ üzərində baş sındırır – Bakı buxtasının bu başından o başınadək analoqu olmayan bir asma körpü inşa etmək.

Məqsəd isə budur ki, Bakının yataq rayonları olan Əhmədli və Günəşli əhlinin ümummilli ticarət mərkəzlərinə (həqiqətən də millətin əksəriyyəti buradan həm dolanır, həm də dövlətdən asudəliyini hiss edir – heç bir kassa aparatı və gömrük tarifləri burada işləmir) – Binə və Sədərəyə rahat gedişini təmin etmək. Ancaq vətəndaşlardan körpüdən istifadəyə görə gediş haqqının alınması məsələsi problemli olduğundan, indiyədək məsələ havadan asılı qalımış haldadır.

Bəzi dairələr hesab edir ki, demosda pul olsa xaos yaranar

Bir sözlə, neftin dünya bazarlarında qiymətinin yenidən 100 dolları aşması Azərbaycan hökumətini elə pərvazlandırıb ki, artıq xalqın ondan qəpik-quruş istəməsi hökuməti yaman əsəbiləşdirib.

Bir ildə 16 milyard dollarlıq büdcə xərcləri olan hökumət hələ də Sovet dönəmindən qalma əmanətləri vətəndaşlarına qaytarmaq fikrində deyil. Hətta yoxsul Ermənistanın 2010-cu ildən öz vətəndaşlarına olan borcunu ödəməyə başlamaq qərarı da Bakını yerindən tərpənməyə vadar edə bilmədi. Çünki burada söhbət heç olmasa yaşı yetmişi haqlamış 10-15 min adama bir-neçə milyon manatın verilməsindən gedir.

Buradan axı nə gəlir ola bilər ki, məmurlar belə bir layihəyə HƏ desinlər? Elə Oguz-Qəbələ-Bakı su kəmərinin tikintisi zamanı boru xəttinin keçdiyi ərazilərdə hələ də heç bir kəndliyə kompensasiya verilməyib. Maraqlısı isə budur ki, həmin insanların bir çoxuna başqa yerlərdə analoji torpaq sahəsi təklif ediblər. Hələ yaxşı ki, həmin kəndlilərə torpağı kubmetrlə (məsələn, sənin sahəndən 5 kub torpaq çıxarmışdıq, indi o qədərini gətirib veririk) ödəməyiblər.

Beynəlxalq maliyyə qurumlarının ekspertləri hesablayıblar ki, Azərbaycan son 11 ildə neft müqavilələri çərçivəsində 50 milyard dollar gəlir əldə edib və 2011-2020-ci illərdə neftin dünya bazarında orta qiyməti 70 dollar olarsa, onda Azərbaycan növbəti onillikdə daha 150 milyard dollar xalis qazanca ümid bəsləyə bilər. Bəs görəsən bu qurumlar bircə dəfə də olsun hesablayacaqlarmı ki, gələn gəlirdən xalqa çatan nə olacaq?

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir

Milli Məclisdə növbəti neft müqaviləsinin müzakirəsi zamanı bəlkə də ilk dəfə idi ki, Azərbaycan Dövlət Neft Şirkərinin (SOCAR) özünə tərəfdaş seçdiyi şirkətin imici ilə bağlı bəzi millət vəkillərində əməmlli-başlı şübhələr yaranmışdı. Ona görə də SOCAR prezidenti Rövnəq Abdullayev də ciddi sorğu-suala tutulmuşdu.

Müqavilələrin sayı çoxdur

Əslində bununla bağlı cəmiyyətin aktiv hissəsində daim bir narahatçılıq olub, Mədən SƏnayesində Şəffaflıq Təşəbbüsü Koalisiyasının iclaslarında bu məsələlər vaxtaşırı qaldırılıb və lazımi instansiyalara hətta sorğular da göndərilib. Ancaq heç də qaneedici cavablar alınmayıb və ya söz sahibləri vətəndaş cəmiyyətinin sorğularını sadəcə sükutla qarşılamağa üstünlük veriblər.

Ümumilikdə götürdükdə isə, Azərbaycan indiyə qədər Hasilatın pay bölgüsü (HPB) tipində xarici şirkətlərlə 34 müqavilə imzalayıb. Hazırda onların cəmi 3-ü kəşfiyyat xarakterlidir – “Araz-Alov-Şərq”, “Asiman-Şəfəq” və “Abşeron” dəniz blokları. Bunların hamısınada layihəyə dünya şöhrətli şirkətlər - ilk ikisinə Britaniyanın BP, sonuncusuna isə Fransanın Total şirkəti – başçılıq edir.

O ki, qaldı hasilatla bağlı layihələrə - onların sayı bu günə 13-ə çatır və yalnız 2-də tanınmış şirkət operatordur: “Azəri-Çıraq-Günəşli” və “Şah-dəniz” yataqlarında hasilat BP-nin rəhbərliyi altında həyata keçirilir. Baxaq görək, digər layıhələrdə vəziyyət necədir?

ƏMƏLİYYAT ŞİRKƏTLƏRİ	YATAQLAR	ƏLAVƏ MƏLUMATLAR	LAYİHƏLƏRİN OPERATORLARI
1. AIOC	“Azəri”, “Çıraq” və “Günəşli”	20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanıb. Parlamnt 15 noyabr 1994-cü ildə təsdiqləyib. President sərəncamı ilə həmin ilin 12 dekabrında qüvvəyə minib. Hasilat 1997-ci ilin noyabrında başlanılıb. Haxırda gündəlik hasilat 850 min barel ətrafındadır.	BP
2. BP Exploration (Shah-deniz) LTD	“Şah-dəniz”	4 iyun 1996-cı ildə imzalanıb. Parlament 4 oktyabr 1996-cı ildə təsdiq edib. Presindent sərəncamı ilə 9 oktyabrda qüvvəyə minib. Hasilat 2006-cı ilin noyabrında başlanıb. 2010-cu ilin nəticələrinə görə, 1,9 mln ton kondensat və 6,5 mlrd kubmetr qaz hasil edilib.	BP
3. Salyan Oil Ltd. (SOL)	“Kürsəngi” və “Qarabağlı”	15 dekabr 1998-ci ildə imzalanıb. Parlament 16 aprel 1999-da təsdiq edib. Prezident sərəncamı ilə 27 aprel 1999-cu ildə qüvvəyə minib.	CNPC
4. Karasu Operating Company (KOC)	“Kəlaməddin” və “Mişovdağ”	12 sentyabr 2000-ci ildə imzalanıb. Parlament həmin ilin 25 oktyabrında təsdiqləyib. Prezident sərəncamı ilə 5 noyabr 2000-ci ildə qüvvəyə minib.	Global Energy
5. Gobustan Operating Company (GOC)	“Cənub-Qərbi Qobustan”	2 iyun 1998-ci ildə imzalanıb. Parlament 13 noyabr 1998-də təsdiq edib. Prezidentin sərəncamı ilə həmin ilin 1 dekabrında qüvvəyə minib.	CNPC
6. Kura Valley Company (KVC)	“Padar”	27 aprel 1999-cu ildə imzalanıb.  Parlament 25 iyun 2000-ci ildə təsdiq edib. Prezident  sərəncamı ilə 25 iyul 2000-ci ildə qüvvəyə minib.	Global Energy
7. AzShengli Operating Company	“Pirsaat”	4 iyun 2003-cü ildə imzalanıb. Parlament 2 dekabr 2003-cü ildə təsdiqləyib. Prezident sərəncamı ilə 26 dekabr 2003-cü ildə qüvvəyə minib.	Shengli Oil
8.Binagadi oil Operating Company	“Binəqədi”, Qırmakı”, “Çaxnaqlar”, “Sulutəpə”, “Masazır”, “Fatmai”, “Şabandağ” və “Sianşor”	18 iyun 2004-cü ildə imzalanıb. Parlament 29 aprel 2005-ci ildə təsdiqləyib. Prezident sərəncamı ilə həmin ilin 19 mayında qüvvəyə minib.	Global Energy
9.Garachukhur oil Operating Company	“Qaraçuxur” bloku	29 sentyabr 2004-cü ildə imzalanıb. Parlament 29 aprel  2005-ci ildə təsdiq edib. Prezident sərəncamı ilə həmin ilin mayında qüvvəyə minib.	Noble Sky
10. Shirvan oil  Operating Company	“Kürovdağ”	3 fevral 2009-cu ildə imzalanıb. Parlament 22 mayl 2009-ci ildə təsdiqləyib	Global Energy
11. Neftchala İnvestment  Ltd.	“Neftçala”, “Xıllı”, “Durovdağ” və “Bazanan”	3 fevral 2009-cu ildə imzalanıb. Parlament 22 may 2009-ci ildə təsdiqləyib.	Global Energy
12. Absheron Operating Company	“Zığ” və “Hövsan”	3 noyabr 2005-ci ildə imzalanıb. Parlament 6 mart 2007-ci ildə təsdiqləyib.	Global Energy
13. Bahar Operating Company	“Bahar” və “Qum-dəniz”	22 dekabr 2009-cu ildə imzalanıb. Parlament 27 aprel 2010-ci ildə təsdiqləyib.	Bahar Energy (Dubay)
14. Balakhany Operating Company	“Balaxanı”, “Sabunçu”, “Ramanı” və “Kürdaxanı”	3 iyun 2010-cu ildə imzalanıb. Parlament 6 may 2011-ci ildə təsdiqləyib.	UGE-Lanser (Dubay)

“Global Energy”nin nəyi qlobaldır?

Bu cədvəldən göründüyü kimi, hal-hazırda Azərbaycanda hasilatla məşğul olan ən aktiv şirkət (yataqların sayına görə) Global Energy şirkətidir. O, Vircin adalarının Britaniyaya aid hissəsində qeydə alınıb). Şirkətin Bakı filialının rəhbəri Rusiya vətəndaşı İqor Kirdodadır.
 
Bu offşor şirkəti artıq 17 yatağın işlənməsi ilə məşğuldur. Fəqət indiyə qədər nə Global Energy Azerbaijan Ltd.-nin, nə də Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin rəhbərliyi bir dəfə də olsun bu şirkətin fəaliyyətinə həsr olunmuş mətbuat konfransı keçirib, ictimaiyyət (KİV) və qeyri-hökumət təşkilatları üçün hər hansı hesabat dərc edib. Ona görə, məncə Azərbaycan hökuməti HPB sazişləri imzalayan şirkətlər qarşısında ciddi tələb qoymalıydı: hər illik fəaliyyətləri ilə bağlı audit edilmiş hesabat hazırlasınlar və internet səhifələrində yerləşdirsinlər.

Onu da qeyd edim ki, hələ ki, BP-dən savayı Azərbaycandakı fəaliyyətləri ilə bağlı digər xarici hasilatçı şirkətlər ictimaiyyətlə məlumatlarını bölüşmürlər.

1 ilə $50 mln. mənfəət... az deyilmi?

2010-cu ilin yekunlarına görə, HPB sazişləri çərçivəsində BP-Azərbaycan şirkətindən  başqa, cəmi 3 müqavilə üzrə Neft Fonduna “mənfəət nefti” verilib. Bunların toplam dəyəri isə cəmi-cümlətanı $50 mln olub. 

Bu çoxdur, ya az? Ancaq ötən ilki ixrac qiymətləri ilə götürsək (1 bareli $78,2), onda təqribən 640 min barel və ya 87 min ton neft edir. Məncə, həmin mənfəətlə heç Lökbatandakı “tolkuçka” sahibləri adam arasına çıxmazdılar.

Elə isə Abşeron yarımadasındakı yataqların intensiv işlənməsinin dövlətə nə xeyri? Yaxşı olmazdımı ki, onların istismarını 30-40 illiyinə ümumiyyətlə dayandıraq və ekoloji vəziyyətin tənzinlənməsinə diqqətimizi yönəldək.

Axı Azərbaycan ildə 50 milyon tonda artıq neft hasil edir və bunun cəmi yarım milyondan bir qədər artığı Abşeron yataqlarının payına düşür. Yarım milyon tonla hökumətimiz görəsən hansı ümummilli problemləri həll etmək niyyətindədir ki, ofşor şirkətlərin təkliflərindən geri çəkilə bilmir?

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir

Son vaxtlar Azərbaycan mətbuatında Transxəzər kəmərlərinin reallaşması və bununla bağlı ölkəmizin ərazisindən artan tranzit həcmlərinin daşınması üçün yeni boru kəmərlərin tikintisinə yaranacaq ehtiyacdan söhbət açılır. Bu zaman əsas kimi hökumət rəsmilərinə istinad edilir. Bu baxımdan, adıçəkilən layihələrə reallığın gözü ilə baxmaq yerinə düşərdi.

TRANSXƏZƏR NEFT KƏMƏRİ

Bu ideya faktiki olaraq gündəmə 90-cı illərin əvvəllərində Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəməri haqda ilk fikirlər meydana gəldiyi zamandan mövcuddur. Özü də Transxəzəri gündəmə gətirənlər BTC-nin əleyhdarları (Rusiya və İran) olub. Ona görə ki, onlar maliyyə qurumlarını və BTC-də marağı olan şirkətlərin səhmdarlarını inandırmağa çalışırdılar ki, Bakını Ceyhanla birləşdirəcək boru xətti heç vaxt rentabelli ola bilməz: Azərbaycanda uzunmüddətli dövr üçün ildə 50 mln neft ixracı üçün resurs yoxdur. Real resurslar isə Qazaxıstandandır və oranın neftini BTC-yə vurmaq üçün hökmən Transxəzər neft kəməri reallaşmalıdır, bu isə müşkül məsələdir, çünki Xəzərin hüququ statusu həllini etmədən boru tikmək «dəryada balıq sevdası» kimi bir şeydir. Ancaq BTC-nin tikintisi çox yaxşı bir dövrə təsadüf etdi və 1768 km-lik, Xəzər və Aralıq dənizlərini birləşdirən, mürəkkəb coğrafi (Gürcüstan ərazisində boru xətti dəniz səviyyəsindən 2800 metr yüksəkliyə qədər qalxır) şəraitə baxmayaraq, cəmi $5 mlrd vəsaitə 36 aya tikilib başa çatdı. 2006-cı ilin 28 mayında tam istifadəyə verilən boru kəməri artıq 2007-ci ilin dekabr ayında Azərbaycana ilk mənfəətini verməyə başladı. 2009-cu ildən başlayaraq Azərbaycan hər il orta hesabla bu kəmərin işləməsindən $200 mln-dan artıq mənfəət götürür. Özü də bu o zaman baş verir ki, BTC hələ ki, özünün buraxıcılıq gücünün cəmi 63%-ni reallaşdıra bilib: 2010-cu ilin nəticələrinə görə, 60 mln ton layihə gücü qarşılılığında ondan 38 mln ton neft ötürülüb. Təbii ki, neftin dünya bazarlarında qiymətinin yüksək olması da kəmərə yatırılan sərmayələrin qısa zamanda ödənməsinə və onun gəlirlə işəməsinə münbit şərait yaratmış oldu.

İŞLƏRİ KORLAYAN «KAŞAĞAN»

2000-ci ildə Xəzərin Qazaxıstan sektorunda dünya miqyaslı «Kaşağan» neft yatağının açılması Transxəzər neft kəmərinə diqqəti yenidən canlandırdı. Çünki bu yataqdan ildə 70-80 mln ton neftin hasil edilməsi planlaşdırılır. O zaman zənn edirdilər ki, 2005-ci ildə buradan ilk nefti əldə etmək mümkün olacaq, Qazaxıstanın ixrac infrastrukturu isə zəif idi. Ona görə də 2006-cı ildə Qazaxıstan Azərbaycanla Xəzər Nəqletmə Sistemi (XNS) adlı bir saziş imzaladı. Bu layihəyə görə, «Kaşağan»dan hasil edilən nefti 700 km-lik yeni boru xətti ilə Aktau limanının cənubunda yaradılması nəzərdə tutulan Kurık terminalına çatdırılmalıdır. Yeni infrastrukturun qiyməti o zamankı qiymətlərlə $3 mlrd dəyərində qiymətləndirilirdi. Onun buraxıcılıq gücü ilkin etapda maksimum 23 mln ton, sonrakı mərhələlərdə isə 56 mln-dək artırıla bilər. Ancaq az keçmədi məlum oldu ki, «Kaşağan»dan ilkin neftin hasilatı 2008-ci ilə keçirilir və bir qədər sonra bu tarix 2013-cü ilin əvvəlinə dəyişdirildi. Daha sonra isə məlum oldu ki, yatağın I fazası üzrə gündəlik 300 min barel (ildə 15 mln ton) səviyyəsinə ancaq 2018-ci ildə çatmaq mümkün olacaq. «Kaşağan»ın II mərhələsi üzrə layihə işləri hələ rəsmi Astana tərəfindən təsdiq edilməyib, ancaq ehtimal edilir ki, bu mərhələdə ilkin neftin hasilatı 2018-ci ildən 2022-ci ilədək təxirə salınır. Bu baxımdan da XNS üzrə işlər də təxirə salındı və çox güman ki, yaxın 5 ildə gündəmdə olmayacaq. Niyə?

RUSİYA VƏ ÇİN AMİLİ

2010-cu ilin dekabrında Rusiya uzun sürən danışıqlardan sonra Tengiz-Novorossiysk neft kəmərinin illik buraxıcılıq gücünün 28 mln tondan 67 mln tonadək artırılmasına rəsmən icazə verdi və həmin layihəyə cəlb olunan şirkətlər $6 mlrd vəsait yatırım etmək qərarına gəldilər. Mərhələ-mərhələ bu işlər 4 ilə başa çatmalıdır. Yəni, «Kaşağan»ın ilkin nefti faktiki olaraq dünya bazarına Rusiya üzərindən çıxacaq. Rəsmi Astana həmçinin başa düşür ki, Transxəzər neft kəməri ideyası nə qədər problemli bir işdir. Hətta Xəzərin hüquqi statusu həllini tapsa belə, ekoloji riskləri nəzərə alıb onun ərsəyə gətirilməsini təmin etmək müşküldür. Bunun üçün «Kaşağan» neftinin bir hissəsinin (20-25 mln ton) Xəzər vasitəsilə BTC-yə vurulması nəzərdə tutulur ki, bu da Qazaxıstanın çoxşaxəli ixrac siyasətinə tam uyğundur. Bundan başqa, Çinin son illər Qazaxıstanda çıxarılan həcmlərdəki payı 10%-dən 24%-dək artması ixrac planlarına da təsirsiz ötüşmədi. Belə ki, Qazaxıstana edilən yatırımlar və böyük məbləğli kreditlər Qərbi Qazaxıstanı Çinlə birləşdirən yeni neft kəmərinin (Atasu-Alaşankou) tikintisinə səbəb oldu. Artıq 2015-ci ildə bu marşrutla 20 mln ton nefti Çinə göndərmək mümkün olacaqdır. Sonradan onun buraxıcılıq gücünü 30 mln-dək artırmaq da nəzərdən keçirilir. O cümlədən də Qazaxıstandan Çinə ixrac qaz kəmərinin reallaşması da gündəmdədir.

NƏTİCƏ

BTC elə layihələndirilib ki, onun üzərindəki nasos stansiyalarının sayını artırmaqla kəmərin illik buraxıcılıq gücünü 80 mln tonadək çatdırmaq olar. Azərbaycan bundan əlavə kəmərlər vasitəsilə dünya bazarlarına daha 12.5 mln ton neft (Bakı-Supsa kəməri ilə 7.5 mln ton, Bakı-Novorossiysk ilə 5 mln ton) ixrac etmək imkanına malikdir. Yəni, ümumilikdə potensial boru ixrac gücümüz 92.5 mln tondur. 2025-ci il üçün Azərbaycanda ən yaxşı halda 31-32 mln ton neft hasilatı gözlənilir ki, bunun da 10 mln tonunun yeni neftayırma-neftkimya kompleksində emalı nəzərdə tutulur. Nəzərə alsaq ki, o zaman Qazaxıstandan tankerlərlə Xəzər üzərindən Azərbaycana 25 mln ton, Türkmənistandan isə 5 mln tonadək neft keçə bilər, onda təkcə BTC bu ehtiyacları ödəməyə qadirdir və uzun müddət boru xəttinin rentabelli işləməsini təmin edər (BTC-nin layihə istismar müddəti 2046-da bitir). Belə isə aydındır ki, Azərbaycan üçün öz ərazisində yeni ixrac neft kəmərinin tikintisinə heç bir iqtisadi əsas yoxdur. O ki, qaldı Transxəzər qaz kəmərinə və bununla əlaqədar Azərbaycanda yeni boru kəmərinin tikintisinə, bu, artıq başqa bir araşdırma mövzusu olacaq.

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir

Bir qədər əvvəl hökumət 1-ci rübün yekunları ilə bağlı dövlət başçısına operativ hesabat verdi: hər sahə yüksələn xətlə inkişaf edir, qeyri-neft sektorunda artım tempi bütün proqnozları üstələyib, insanların gəlirləri aşıb-daşır və buna görə də ortada olan ərzağın yüksək qiyməti və inflayisa göstəriciləri heç kəsi narahat etmir və sair. Yüksək kürsülərdən Azərbaycanda sənayenin artımından ağız dolusu danışıldı. Ancaq nədənsə sənaye və energetika nazirindən bununla bağlı bir açıqlama istənilmədi və tədbir təşkilatçıları nədənsə dövlət başçısına bir slayd göstərmədilər ki, qeyri-neft sektorunun artımı nəyin hesabına əldə edilib.

ACI STATİSTİKA

Doğrudan da, bu sahəyə cavabdeh olan nazir Natiq Əliyevin nə vaxt Prezident qarşısında hesabat verməsini də çoxları unudub: çünki neft və qaz sənayesinin real vəziyyəti ilə bağlı məsələ də artıq gümdəmdən çıxıb. Dövlət Statistika Komitəsi pis-yaxşı ayda bir dəfə iqtisadiyyatdakı vəziyyətlə bağlı hesabatları ictimaiyyət üçün açır, özü də operativ məlumatları onların saytından heç bir qeydiyyatdan keçmədən də əldə etmək olar. Və I rübün yekunlarına baxanda, məni təəccüb götürdü: sən demə həm neft (1.8%), həm də əmtəəlik qaz hasilatı (9.4%) 2010-cu ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə azalıb. O cümlədən də neft emalı və neft məhsullarının istehsalında da geriləmə var, özü də 3.4%. Bundan başqa respublika daxilində qazın paylayıcı şəbəkələrdə itkisi yüksək səviyyədə qalmaqdadır. Görürsününzmü nə qədər hətta kağız üzərində belə «gözə görsənəsi» problem var bizim iqtisadiyyatın ən aparıcı sahəsində?

REAL VƏZİYYƏT

Geriləmənin səbəbini araşdırıram. Müxtəlif mənbələrdən oyrənirəm ki, neft hasilatının azalmasında əsas səbəb «Çıraq» yatağında fəaliyyətdə olan platformada aparılan təmir işləri olub. Bunun nəticəsində bu yataqdan hasil edilən neftın gündəlik həcmi 90 min bareldən də aşağı düşüb. ARDNŞ isə qış aylarında ölkənin ən böyük neft emalı zavodunda planlı təmir işləri apardığından neft emalını, o cümlədən də neft məhsullarını azaltmağa məcbur olub.

Yəni obyektiv səbəblər də olub və sənaye istehsalında bu, adi bir şeydir.

Ancaq nə olsun! Hökumət prezidentə hər şeyi ancaq yüksələn xətt formasında çatdırmağı sanki özünün əsas borcu bilir.

Baxmayaraq ki, ÜDM artımı yanvar-martda cəmi 1.6% təşkil edib, hökumətin kefi çox yaxşı görsənirdi. Açması sadədir: neftin ixrac qiyməti dövlət büdcəsində 1 barel üçün $60-dan hesablanmışdı, ancaq reallıqda neftimizin orta ixrac qiyməti I rübdə $95 olub. Bunun nəticəsində təkcə Neft Fondunun əlavə gəlirləri $1.505 mlrd olub.

GÜNÜNƏ $45.3 MLN QAZANAN FOND

Ümumilikdə isə Neft Fondunun rüblük gəliri $4 mlrd-ı ötüb (ortalama hər gün üçün $45.3 mln). Neft Fondu isə dövlət büdcəsinin formalaşdırılmasında artıq çoxdandır ki, 1 nömrəli fiqurdur. Təkcə büdcənin yarısından bir qədər artığı onun payına düşür. Neft Fondunun özünü isə əsasən PSA tipli neft müqavilələrindən əldə edilən gəlirlər formalaşdırır (Neft Fondunun gəlirlərinin 97%-ni). Yəni Azərbaycan hökumətinin faktiki elə bir əməyi yoxdur bu günün büdcə gəlirlərində. Ona görə də gündəmdə bahalı neftdən gələn gəlirlərin xərclənməsidir.

2011-ci ilin büdcə xərcləri cari il üçün 12.7 mlrd manat səviyyəsində təsdiq edilmişdi. Ancaq yuxarılarda büdcə xərclərinə yenidən baxmaq qərarına gəlinib. İlkin məlumata görə, xərclər 8%, yəni 1 mlrd manat artırılır. Cari kursla bu edir $17.3 mlrd. Bu, fantastik bir rəqəmdir!

Yalan olmasın «Azəri-Çıraq-Günəşli» müqaviləsi çərçivəsində neft hasilatı başlayandan vətəndaş cəmiyyəti neft gəlirlərinin effektiv xərclənməsindən danışır. Ancaq hökumət elə öz «çaxçuxundadır».

ƏVVƏL ASFALTLAMAQ, SONRA QAZMAQ

Uzağa getmirəm – göz qabağında olandan danışıram. Mart ayının əvvəlindən Azadlıq prospektinin başlanğıcında yolların təmirinə start verilib.

40 gün kiçik bir hissədə qranit bardürlər düzədilib və yol müəyyən hissələrdə genişləndirilib. Və ancaq bundan sonra 2 günür ki, asfaltlama əməliyyatı başlayıb. Bu gün gördüklərim isə tendersiz-filansız, səliqəsiz-şəristəsiz, plansız əməliyyatların məcmusudur. Əvvəla, küçələrin kəsişmə yerlərində yenicə salınmış asfaltı asfaltkəsən texnika ilə yenidən qazırdılar, sonra ora kabel qoyub üzərini betonlamağa başladılar.

Dilarə Əliyeva və 28 May küçələrinin Azadlıq prospekti ilə kəsişdikləri yerin aralığında isə 2 yerdə 1 gün əvvəl salınmış asfaltın ekskvatorla qazıntısını müşahidə etdim və şəkildən də göründüyü kimi kanalizasiya fontan vuraraq asfaltın üzü ilə axmağa başlayıb.

Bunları görəndən sonra isə öz-özümə düşünürəm – neftin hansı qiymətdə olmasının Məmmədhəsən kişinin həyatına nə mənası?

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir

Aprelin 11-də prezident İlham Əliyev Bakıətrafı qəsəbələrin sakinləri ilə görüşündə su puluna görə ölkədə yaranmış borcların dövlət tərəfindən silinməsi məsələsini şərh edərkən bəyan etdi: «Bu, bazar iqtisadiyyatına zidd olan bir addımdır».

BAZAR İQTİSADİYYATINA ZƏRBƏ

Düzdür, İlham Əliyev bunu onunla əsaslandırdı ki, dövlət üçün sadə camaatın qayğısına qalmaq bazar iqtisadiyyatının əsaslarını möhkəmlətməkdən daha vacibdir. Əslində, bu, çox səhv bir addımdır. Məsələn, Hitler Almaniyasında müharibə zamanı dövlətin bütün özəl şirkətləri ilə münasibəti bazar qanunları ilə həyata keçirilib. Alman qoşunları Parisə yaxınlaşanda, Fransanın müdafiə naziri paytaxt merindən taksilərlə 100 nəfər hərbçinin təcili cəbhə xəttinə çatdırılmasını xahiş edib. Müdafiə naziri isə nəqliyyat xərclərinin taksidəki sayğacların göstəricilərinə görə ödəniləcəyini bildirib. Yəni, dövlət öz iqtisadi kursuna sadiq qaldığını heç fors-major şəraitində belə sui-istifadə predmetinə çevirməyib.

Azərbaycan variantında isə bu, belədir – dövlət nə istəyirsə, onu da edə bilər. Buna əmin olmaq üçün yenə qayıdaq həmin görüşə. Dövlət başçısı sakinlərlə söhbətdə özü də etiraf etdi ki, su borcları bəzən düz hesablanmayıb. Yaxşı, dövlətin şirkəti uzun illər əksər Azərbaycan vətəndaşına qarşı istifadə etmədiyi suya görə borc yazıbsa, bunun silinməsinə «zərərçəkmişə» dövlətin qayğısı demək olarmı?

Deməli, «yuxarılarda» bilirlər ki, Azərbaycanda son il yarımda borcların silinməsi ilə bağlı hökumətin atdığı addımlar bazar iqtisadiyyatına daban-dabana ziddiyyət təşkil edib.

«KEÇİD DÖVRÜ»: HARADAN HARAYA?

Bəs bu, belədirsə, onda niyə 2009-cu ilin noyabrından dövlət təbliğata başlayıb ki, Azərbaycanda keçid dövrü başa çatıb və ölkədə bazar iqtisadiyyatı bərqərar olub. Nəticədə 2011-ci ilin aprelində məlum olur ki, bu, heç də belə deyilmiş. Bundan bir neçə ay əvvəl isə Prezident artıq hökumətin iclasında ilk dəfə bildirmişdi ki, Azərbaycan iqtisadiyyatında monopolizm hələ də qalmaqdadır. Novruz öncəsi isə dövlət başçısı yumurta istehsalçılarını kartel sövdələşməsində ittiham etdi. Həmçinin, məmur özbaşınalığı və korrupsiya (mütəşəkkil cinayətkarlığın ağır növlərindən biri) kimi məsələlərin də Azərbaycanda hökm sürüldüyü yenə də «yuxarılar» tərəfindən etiraf edildi. Əgər bu kimi amillər varsa, onda Azərbaycanın inkişaf edib çatdığı mərhələnin adı nədir?

Əgər dövlətin müdaxiləsi ilə bazarda bir şeyin qiyməti aşağı və yuxarı qalxırsa, təbii ki, bunun bazar iqtisadiyyatına dəxli yoxdur. Yoxdursa, demək heç yerə keçməmişik, keçmişiksə də, bu sadəcə dövlət kapitalizmindən başqa bir şey deyildir. Niyəsi isə göz qabağındadır – Azərbaycan ixracının 96%-i enerji resurslarından ibarətdir. Neft, qaz, neft məhsulları və elektrik enerjisi kimə məxsusdur – dövlətə! Rəsmi statistikamız ölkə iqtisadiyyatının uğurlu inkişafını göstərmək üçün «Azəri-Çıraq-Günəşli» və «Şah-dəniz» yataqlarından hasil edilən neft və qazı özəl sektorun payına hesablayır, ancaq unudur ki, ordan gələn mənfəət son qəpiyinəcən dövlətin əlində (Dövlət Neft Fondu) cəmləşir. Əgər gələn mənfəət yalnız dövlətə aiddirsə, onda bunun özəl sektora nə dəxli oldu? Demək, hökumət öz addımlarını sonadək düzüb-qoşa bilmir və nəticədə vaxtı gələndə «axsamağa» başlayır.

BORC YARADAN İNVESTİSİYALAR?

Azərbaycanda 2004-cü ildən iqtisadiyyatın ayrı-ayrı sahələrinin, o cümlədən regionların inkişafı ilə bağlı dövlət proqramları qəbul edilib və edilməkdədir. İqtisadiyyata, əsasən də qeyri-neft sektoruna külli miqdarda (təkcə Neft Fondu xətti ilə indiyə qədər $25 milyardadək) vəsait xərclənib. Və dövlət büdcəsi vasitəsilə xərcləmələr ötən il $14 mlrd idisə, bu il az qala $16 mlrd səviyyəsindədir, çox güman ki, büdcəyə edilən dəyişiklikdən sonra daha da artacaq. Sual olunur: bəs onda ölkə əhalisinin niyə əksəriyyəti kommunal xərcləri ödəmək qabiliyyətində deyil? «Azərsu» rəhbərliyinin son açıqlamasından məlum olur ki, 85% əhali kateqoriyasına aid abonent su pulu ödəmirmiş. Bu insanlar 1 ton su üçün 18 qəpik, əvvəllər isə 9 qəpik ödəmək qabiliyyətində deyillərmiş. Bəs 1 fevral 2011-ci il tarixdən 30 qəpiyi neçə ödəyəcəklər? Bəlkə yaxın gələcəkdə əhalinin gəlirlərinin artması ilə bağlı hansısa «sehrli əməliyyatlar» gözlənilir?

«QARA GÜNÜNÜ» GÖZ ALTINA ALANLAR

Ancaq reallıq budur ki, cari ildən əhalinin əlinə gələn pul kütləsi azalmağa başlayıb! Burada dövlətin elan etdiyi antikorrupsiya tədbirləri də, «paket» sistemli əmək haqlarının orta təbəqə məmurlar ordusundan yığışdırılması da, hətta səhiyyə, təhsil, əhaliyə müxtəlif xidmət göstərən dövlət orqanlarında «quru maaş» sisteminə keçid də öz izini buraxmaqdadır. Sadəcə, daşınmaz əmlak və avtomobil alqı-satqısı üzrə ixtisaslaşan elektron resurslara baxmaq kifayətdir: görün, 2010-cu ildə 3-5 illiyinə kreditə alınmış nə qədər maşın satan var, evlərin qiyməti isə ucuzlaşmaqdadır. Başqa bir tərəfdən, 2006-2007-ci illərdən başlayaraq Bakının ən yaxşı guşələrində lüks kateqoriyalı mənzillərin kütləvi tikintisinə başlanıldı. O zaman kvadrat metri 4-5 min manatacan artan həmin binalarda indi mənzilləri maksimum 2 min manata təklif edirlər, yenə də alan yoxdur. Heç biznes kateqoriyalı binaların da alveri getmir: hər yerdə reklam var, ancaq alıcı qıtlığı daha çoxdur. Əsasən kasıb təbəqənin ehtiyaclarını ödəməyə yönəlmiş «Yeni Binə» və «Sədərək» kimi ticarət mərkəzlərinin dövriyyəsinin aşağı düşməsi də alıcılıq qabiliyyətin zəif olmasına dəlalət edən amillərdəndir. Əgər bura Bakının mərkəzi hissəsindəki bir sıra mağaza və restoranların da yavaş-yavaş «əhatə dairəsindən» çıxmasını əlavə etsək, görərik ki, camaat həqiqətən də «qənaət rejimi»nə keçir, çünki ya əvvəlki kimi qazancı yoxdur, ya da «qara gün üçün» fikirləşməyə başlayıb. Bu isə ciddi problemdir.

KASIBA ÇATAN ELƏ MAZUTDUR

2009-cu ildən neftin qiyməti durmadan artır və hazırda 1 barel üçün $125 ətrafında satılır, ölkənin neftdən gələn gəlirləri fantastik həddə çatıb. Ötən il təkcə Neft Fonduna gələn gəlirlər $16.3 mlrd olmuşdusa, bu il böyük ehtimalla $20 mlrd-ı ötəcək. Bundan əlavə, ölkəmiz qaz satışından da gözə görünə biləcək qədər qazanc götürməyə başlayıb (əvvəllər «Şah-dəniz» qazı Türkiyəyə 1000 m3 üçün $120 satılırdısa, carı ildə neftin artımı bu rəqəmi $280-can yüksəldib). Vəsait var, özü də kifayət qədər. Ancaq dövlət onların effektiv xərclənməsində kiminləsə hesablaşmaq meylindən uzaqdır, çünki bazar iqtisadiyyatı bərqərar olmadığından dövlət bazarda kiminləsə hətta ortaq olmaq meylindən belə uzaqdır. Nəticədə isə hökumət üçün prioritet - həyata keçən meqa-layihələr, borclu çıxan isə vətəndaşlar olur.

Məmurlar üçün neftin qazancı faktiki olaraq hər şeydir: 5-ulduzlu otellerdən tutmuş ta villalarda gerçəkləşdirilmiş özəl fantastik həyatadək. Kasıbların qazancını isə AzTV özü bilmədən göstərməyə başlayıb: Bakıətrafı qəsəbələrdə torpağın üzərinə döşənən asfalt (bilinmir, o cür salınan örtük nə qədər davam gətirəcək). Asfalt isə neft emalının sonuncu məhsulu olan ağır fraksiyaların (qısa şəkildə mazut) qumla qarışığıdır. Müstəqilliyinin 20-ci ildönümündə qapısında torpaq üstünə döşənən asfalta baxıb sevincdən gözləri yaşaran Azərbaycan vətəndaşı görəsən 10 ildən sonra daha nəylə sevindiriləcək?

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Yadınızdadırsa, 2011-ci ilin Azərbaycan üçün çox enerjili gəldiyindən yazmışdım ilin əvvəlində. Bunu yazanda da heç nəyi şişirtməmişdim: Bakıya ilk dəfə Avropa Birliyinin prezidenti səfər etmiş və AB-Azərbaycan arasında enerji məsələlərində əməkdaşlığa dair Deklarasiya imzalanmışdı. Bundan sonra həm Brüsseldə, həm də Avropanın enerjiyə aidiyyəti olanı da, olmayan məmurları da Xəzər qazının tezliklə Qərb bazarlarına axması ilə bağlı qazlı-qazlı danışmağa başlamışdılar.

QAZ HƏLƏLİK AXMAYACAQ!

Ancaq Azərbaycanda camaat Novruz bayramına hazırlıq ərəfəsində Dövlət Neft Şirkətinin prezidenti Rövnəq Abdullayev mətbuata sakitcə bir məlumat açıqladı: «İmzalanması martın sonunadək proqnozlaşdırılan Azərbaycanla Türkiyə arasında qaz məsələlərinə dair Paket Sazişi təxirə salınır». Cənab Abdullayev daha sonra əlavə etmişdi ki, Türkiyənin BOTAŞ şirkəti ilə ekspertlər səviyyəsində danışıqlar davam edir və ilin sonunadək bütün məsələlərin həllinin tapılacağına ümid edir.

Sadə dildə bunun açması nə deməkdir? Birincisi, əvvəla ondan başlayaq ki, Paket Sazişi nədir? 7 iyun 2010-cu ildə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin İstanbula işçi səfəri zamanı iki ölkə arasında qaz məsələlərinə dair Paket Memorandumu imzalanmışdı. Buraya aşağıdakı 3 məsələlər daxildir:

1) «Şah-dəniz» qazının Türkiyə tərəfindən alınarkən yeni qiymət formulunun seçilməsi;

2) «Şah-dəniz» yatağının «Mərhələ-2» layihəsi çərçivəsində Türkiyənin daxili bazarı üçün nəzərdə tutulmuş həcmlərin müəyyən edilməsi;

3) Azərbaycan qazının Türkiyə üzərindən bütün istiqamətlərdə nəql edilməsi üçün vahid tranzit şərtlərinin razılaşdırılması.

Hələ o zaman bildirilirdi ki, tərəflər əldə edilən ilkin razılaşmaları hüquqi öhdəliklər formasına (yəni sazişlər) gətirməyi 2010-cu ilin sonunadək yekunlaşdırmağı planlaşdırırlar. Ancaq təqribən oktyabr ayında bəlli oldu ki, deyilən müddətdə bunları həyata keçirmək mümkün olmayacaq və tərəflər yeni zaman kəsiyi müəyyənləşdirdilər – 31 mart 2011-ci ilədək. İndi isə vəziyyət daha qəlizdir – çünki qeyri-müəyyən bir zaman elan edilib: ilin sonunadək. Axı nə çətin məsələ var ki, «dost və qardaş, bir millət – iki dövlət» bunun həllində belə dumanlı duruma düşüblər?

NƏYİ BÖLƏ BİLMİRLƏR

Bunun məğzini başa düşmək üçün yuxarıda göstərilən Paket Memorandumunun müddəalarına nəzər yetirmək lazımdır. Buradan göründüyü kimi, artıq 1-ci məsələ üzrə tərəflərin heç bir problemi yoxdur və BOTAŞ şirkəti yeni formula ilə Azərbaycandan qaz alır. Təkcə «Mərhələ-1» layihəsi üzrə 2008-ci il aprelin 15-dən sonra alınan qaz üçün Türkiyə «Şah-dəniz» layihəsi iştirakçılarına və Azərbaycan dövlətinə ümumilikdə $1.351 mlrd vəsait ödəyib. Demək olar ki, 2-ci məsələ də öz həllini tapıb: müxtəlif səviyyələrdə, o cümlədən Avropadakı rəsmi qaynaqlardan elan edilib ki, «Mərhələ-2» çərçivəsində azad satışa çıxarıla biləcək qazın həcmi ildə 10 mlrd kubmetri ötməyəcək. Nəzərə alsaq ki, «Mərhələ-2»də hasil ediləcək qazın həcmi bəllidir – 16 mlrd kubmetr, onda Türkiyənin alacağı həcmin ildə 6 mlrd olması aydınlaşır. Digər tərəfdən, cari ilin əvvəlində Türkiyə hökuməti «SOCAR-Turcas» müəssisəsinə ölkənin daxili bazarında qaz satışına dair icazə də verdi. Bununla da «Mərhələ-2» layihəsi çərçivəsində Türkiyənin daxili bazarına yönələn qazın bir hissəsinin «Petkim» neft-kimya kompleksinə birbaşa satılması üçün çox yaxşı imkan qazanılmış oldu. Bu minvalla gəlib çatırıq 3-cü məsələyə. Əslində, məsələdən hali olanlara çoxdan bəlli idi ki,«boğazda ilişib qalmış sümüyü» xatırladan bu məsələ imzalanması gözlənilən Paket Sazişinin əsas problemiydi.

Ancaq fakt budur ki, hələ də problem çözülməyib və heç yaxın aylarda da həllini tapmayacaq.

QAZLI GƏLƏCƏYİMİZİN YAXIN DÖVRÜ

Məsələnin bu cür yerində saymasını ancaq Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri ilə bağlamaq düzgün olmazdı. Çünki bu, məsələnin rəsmilər tərəfindən açılıb-ağardılan hissəsidir. Görünməyən tərəflərində isə tamam başqa bir mənzərə var. Məsələnin kökündə Avropa Birliyinin Azərbaycanı ciddi-cəhdlə qazı Qərb bazarlarına çıxarmaq üçün planlaşdırılan infrastruktur layihələrinə investor qismində cəlb etmək arzusu durur. Bununla rəsmi Brüssel öz üzərinə düşən yükü azaltmaq niyyətindədir. İkinci bir ciddi məsələ əslində «Cənub dəhlizi»nə daxil olan Nabucco, TAP, ITGI kimi boru kəmərləri ilə, o cümlədən bunlardan biri ilə axıdılacaq qaza uzun müddətli dövr üçün (minimum 15-20 il) alıcının və ya alıcıların olmamasıdır. Üçüncü məsələ isə Azərbaycanı və «Şah-dəniz» layihəsi iştirakçılarını kommersiya baxımından qane edəcək təkliflərin kasadlığıdır. Qərbdən gələn təkliflər əslində o demək deyil ki, onlar cəlbedicidir. Belə ki, onların əksəriyyəti, o cümlədən «Nabucco» iştirakçıları sadəcə, Azərbaycan qazının alqı-satqısında vasitəçilikdən qazanmaq niyyəti güdürlər. Bu baxımdan da Azərbaycan qazını minimum qiymətə almaq və Avropa bazarında kifayət qədər əlavə dəyərlə satmaq strategiyasından çıxış edirlər. Bax, beləcə zaman keçir, Qərbdə ümidverici bəyanat səsləndirilər və nəticədə, artıq bəllidir ki, «Şah-dəniz»in «Mərhələ-2» layihəsi çərçivəsində ilkin qazın çıxarılması 2016-cı ildən 2017-ci ilə keçirilib.

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Neftin qiyməti qalxır, artıq barelin $120-i keçəcəyi hədd heç çoxlarında belə sensasiya yaradacaq bir proqnoz deyil. Çünki dəliqanlı Liviya lideri Müəmmər Qəddafinin aradan götürülməsi belə yaxın bir-neçə ayda bu ölkədə neft hasilatının əvvəlki səviyyədə (gündə 1.7 mln barel) bərpa edilməsinə gətirməyəcək.

DÜNYA BAZARINDA VAHİMƏDİR

Çünki ölkə neftinin yarıdan çoxunu xarici şirkətlər hasil edirdilər ki, hazırda onların böyük əksəriyyəti Liviyada deyillər - hər halda can şirin şeydir. Digər tərəfdən, Liviyanın dünya bazarına çıxışı yalnız Aralıq dənizi üzərindəki terminallardandır (söhbət neftdən gedir, sualtı qaz kəmərləri ilə nəql isə düz 2 həftədir dayandırılıb) və hazırda burada müharibə gedir, sahildəki bəzi neft infrastrukturu sıradan çıxıb və s. Yaponiyadakı şok isə yaxın vaxtlarda dünya üzrə enerji balansında «atom sindromu» ilə yadda qalmalıdır: bir çox ölkələrdə artıq atom elektrik stansiyalarının fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması ilə bağlı proseslər başlayır. Bunun nəticəsi olaraq, ənənəvi enerji resurslarına olan tələbat arta bilər, yəni neftin və qazın qiyməti yüksələr, həmçinin, dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində alternativ enerji mənbələrinə yönəlik dövlət siyasəti daha da sürətlənər. Bu tərəfdən də Yaxın Şərqdə (dünya neft və qaz ehtiyatlarının əsas məkanlarından biri) stabilliyin pozulması meylləri gündən-günə artır. Yəni, dünya bazarında neftin qiymətinin yaxın vaxtlarda 2008-də olduğu kimi, kəskin ucuzlaşması prosesi proqnozlaşdırılmır. Deməli, Azərbaycanın gəlirləri də çoxalacaqdır.

AZƏRBAYCANDA ŞADYANALIQ

Artıq ikinci ildir ki, Azərbaycanda Novruzla bağlı 9 günlük «bahar tətili» tətbiq edilməkdədir. Düzdür, bu, ilk növbədə dövlət işində çalışanlara aiddir, çünki Azərbaycanda özəl sektorun gəliri və «əmək mədəniyyəti» o səviyyədə deyil ki, hər bir işçi əmək müqaviləsi bağlasın və bu cür uzunmüddətli tətillər zamanı özünün istirahət hüququndan yetərincə yaralana bilsin. Ona görə də hazırda neft gəlirlərinin xərclənməsi problemi ilə üzləşmiş Azərbaycanın özəl sektorunda pulu ödənilən tətilli işlər tapmaq «dəryada balıq sevdası» kimi bir şeydir. Doğrudan da paradoksal bir situasiya ilə üzləşib Azərbaycan vətəndaşları. Hökumət orta aylıq əməkhaqqı 216 manat olan müəllimlərin, 163 manat olam həkimlərin maaşlarını artırmaq məsələsini heç yaxına buraxmır. Baxmayaraq ki, onların yetərincə dolanışığından ölkənin həm bu günü, həm də sabahı asılıdır, həm də bu geniş əhali təbəqəsini əhatə edir. Yəni, ictimai əhəmiyyət kəsb edən bir problemdir. Ancaq hökumət 2011-ci ilin dövlət büdcəsində Qəbələdə hava limanı tikmək üçün 80 mln manat vəsait ayırır. Az qala, 2 il əvvəl qonşu Zaqatala rayonunda da hava limanı tikmişdi bizim hökumət, ancaq indiyə qədər ictimaiyyətə hesabat verməyib ki, on milyonlarla vəsaitin yatırımı nəticəsində niyə ordan hələ də mütəmadi aviareyslər həyata keçirilmir? Bundan əlavə, respublika əhəmiyyətli bir layihə olmadığından hökumət cari ildə faktiki ikinci Bakı hava limanının tikintisinə start verib. Adını da qoyublar Azərbaycana olacaq turist axınına yetərincə xidmət göstərmək naminə. Bəli, hökumətimizin proqnozlarına görə, dünyada vəziyyətin mürəkkəbləşdiyi bir zamanda adlı-sanlı pullu adamlar yalnız və yalnız Azərbaycan kimi analoqsuz bir ölkədə vaxtlarını keçirə bilərlər.

ANALOQUMUZ DOĞRUDAN DA YOXDUR

2011-ci ildə Azərbaycanın büdcəsinin xərcləri $16 milyard olacaq (yəni büdcə 20 dəfə artacaq). Ancaq buna baxmayaraq, əhalinin böyük əksəriyyəti - «maaşla dolananlar» yenə də aşağı həyat səviyyəli kateqoriyalı insanlara aid edilir, məktəblərdə fond pulu, «JEK»lərdə arayış pulu yenə də qalır, qaz ixrac edən ölkə paytaxtında qazsız sakinlər də var... Məncə bunu heç bir beynəlxalq təşkilat və «beyin mərkəzi» proqnozlaşdıra bilməyib. Çünki onlarda olan alqoritmlərə görə də, öncədən görmək olmazdı ki, Bakıda bəzi uşaq bağçalarında 3-5 yaşlı bir körpənin 1 illik xərci (8400-9600 manat və ya ayda 700-800 manat ) hesabına Qərbdə normal ali təhsil almaq olardı. Və ya Bakının Badamdar deyilən ekoloji cəhətdən kasad (tozdan başqa bir şey yoxdur orada) bir zonasında 3 mərtəbəli zövqsüz bir tikilinin qiyməti 2-3 milyon manata təklif edəcəklər və nəhayət, neft gəlirlərindən məst olmuş bir qrup elita nümayəndəsi «Buta» adlı Şadlıq Sarayında 1 nəfər üçün 500 manatlıq yemək masası sifariş etməsinə görə başqalarından seçilməyi ilə öyünəcək.

DUMANLI GƏLƏCƏK

Doğrudan da olan oldu, keçən keçdi... Bəs görəsən, 2020-də Azərbaycan necə olacaq? Axı iş sərgi salonlarında nümayiş etdirilən virtual «Ağ şəhər» layihəsi ilə bitmir. Bəs neft milyardlarını sağa-sola xərcləməyi özünün prioritet vəzifəsi kimi önə çəkən Azərbaycan hökuməti görəsən, niyə indiyə qədər öz gələcəyinin belə bir portretini yaratmaq fikrinə düşməyib? Axı istənilən halda gələcəklə bağlı AĞLABATAN bir ssenarinin cəmiyyətə təqdim edilməsi hakimiyyətin dayanıqlığının əlamətidir! Əks halda, gələcəklə bağlı cəmiyyətdə bir duman yaranır, hansı ki, mövcud reallıqları belə lətifə janrında təsvir etməyə başlayır.

Bunun nəticəsi isə odur ki, Azərbaycanın dövlət büdcəsinin xərcləmələrinin 15 və ya 25 milyard olmasının ölkənin əksər vətəndaşlarının gəlirlərinin artmasına elə bir əhəmiyyəti olmur. Əhalinin orta statistik artan gəlirləri isə sadəcə, süni artırılan qiymətlərlə müəyyən qrup (lar) tərəfindən mənimsənilir və nəticədə əhalinin sosial rifahı dövlətin əldə etdiyi qazanclarla müqayisədə gözə görünməz olur. Bu baxımdan 2020-ci ildə də müəyyən qrup Azərbaycan vətəndaşının 2010-cu illəri nostalji hislərlə xatırlaması ehtimalı gündəmdədir. Çünki hökumətin vəzifəsi YENİ HƏYAT tipli yaşayış komplekslərindəkilərin rifahı deyil, həyata qədəm qoyan hər bir azərbaycanlının bu tip mənzil şəraitinə iddialı olmasına şərait yaratmaqdır. Əks təqdirdə, demək olar ki, bu günə hökumətin neft gəlirləri ilə əksəriyyətin həyatını dəyişmək planı yoxdur.

Bir sözlə, milyonlarla vətəndaşını on milyardlarla gələn gəlirə yaxın buraxmayan dövlətdə cəmiyyətin gələcəyi heç vaxt ön plana keçmir və cəmiyyətin də ən yaxşı halda ortaya çıxardığı şey miflərdən ibarət olur. Çünki hərənin özü üçün yaşadığı zaman enerjinin faydalı işə çevirməsi özü bir problem olur.

Məqalədəki fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.